U kolektivnom sjećanju miliona, ime Jugoslavija ne predstavlja samo političku činjenicu iz 20. stoljeća; to je sinonim za epohu, za obećanje, i za tragično izgubljeni ideal. Bila je to država koja je, u svojoj bipolarnoj poziciji između Istoka i Zapada, stvorila jedinstven model socijalističkog samoupravljanja i postala svjetska diplomatska velesila, neuporediva po svom utjecaju i unutrašnjoj stabilnosti. Danas, njeno naslijeđe je rasuto u šest, odnosno sedam, krhkih državica koje se bore s endemskom korupcijom, masovnim iseljavanjem i političkim disfunkcionalnostima. Gorki kontrast između snage Federacije i slabosti njenih nasljednica najjasniji je dokaz samouništenja.
Zlatno doba: Ekstremna snaga i autonomija
Jugoslavija, posebno u periodu nakon Drugog svjetskog rata pod vođstvom Josipa Broza Tita, izgradila je moć i identitet koji su se rijetko viđali među manjim evropskim državama. Njena snaga počivala je na tri ključna stuba:
1. Diplomatski div: Pokret nesvrstanih
Jugoslavija je odbila da se priključi i sovjetskom (Varšavski pakt) i američkom (NATO) bloku, stvarajući jedinstvenu poziciju autonomije. Tito je, zajedno s Naserom (Egipat) i Nehruom (Indija), osnovao Pokret nesvrstanih, čime je Jugoslavija postala moralni i politički lider Trećeg svijeta.
- Svjetski uticaj: Beograd je bio centar svjetske diplomatije. Utjecaj Jugoslavije se protezao od Afrike i Azije do Latinske Amerike. Tito je mogao razgovarati s Washingtonom, Moskvom i Pekingom, što je Federaciji davalo nevjerovatnu manevarsku sposobnost. Taj diplomatski autoritet, koji je osiguravao stabilnost i poštovanje na globalnom nivou, danas ne posjeduje ni jedna zemlja nastala na njenom tlu.
2. Ekonomska stabilnost i standard
Iako je bila socijalistička država, Jugoslavija je razvila jedinstveni model samoupravljanja koji je bio otvoreniji od onog u SSSR-u. Sedamdesetih i osamdesetih godina, standard života bio je znatno viši nego u ostalim zemljama Istočnog bloka.
- Sloboda putovanja: Jugoslovenski pasoš bio je jedan od najcjenjenijih, omogućavajući građanima da putuju slobodno, bez viza, i na Istok i na Zapad – privilegija koja je bila nezamisliva za građane drugih socijalističkih zemalja.
- Industrijski razvoj: Država je imala snažnu industrijsku bazu (Zastava automobili, energetska postrojenja, vojna industrija) i jaku turističku infrastrukturu (Jadran). Ekonomska obećanja socijalizma, iako kasnije opterećena dugovima i krizom, pružala su većini građana sigurnost, besplatno zdravstvo i obrazovanje, te garantovano zaposlenje.
3. Vojna moć: Četvrta sila Evrope
Jugoslavenska Jugoslavenska narodna armija (JNA) smatrala se četvrtom najjačom armijom u Evropi (iza SSSR-a, SAD-a i Francuske).
- Nacionalna odbrana: JNA je bila opremljena domaćom proizvodnjom oružja i posjedovala je impresivne resurse. Njena doktrina Opštenarodne odbrane (ONO) osiguravala je da je svaki građanin obučen i spreman za odbranu zemlje. Ta vojna moć bila je garant nezavisnosti od oba velika bloka.
- Simbol jedinstva: JNA je, barem formalno, bila sila koja je trebala predstavljati jedinstvo i integritet zemlje.
Tragedija devedesetih i smrt ideala
Epoha snage i stabilnosti tragično je prekinuta. Nakon Titove smrti 1980. godine, centrifugalne sile nacionalizma, ekonomska kriza i ambicije novih političkih elita dovele su do krvavih ratova devedesetih i samouništenja.
Jugoslavija, čiji je opstanak bio neophodan za održavanje regionalne ravnoteže, rascijepana je na sedam (uz Kosovo) nasljednica.
Paraliza, odliv ‘mozaka’ i korupcija
Tragični kontrast vidljiv je u poređenju naslijeđa i današnje realnosti. Danas, nijedna od država nasljednica ne posjeduje ni blizu moć, utjecaj ili standard života koji je Jugoslavija imala na vrhuncu:
- Gubitak ekonomske snage: Industrijska baza je uništena ratom i pljačkaškom tranzicijom. Fabrike su privatizovane ili zatvorene. Ekonomije zemalja su krhke, zavisne od stranih investicija i doznaka dijaspore.
- Diplomatska marginalizacija: Države su se prešaltale iz uloge kreatora svjetske politike u ulogu subjekata – primorane da traže članstvo u EU ili NATO-u kako bi osigurale opstanak i stabilnost.
- Korupcija kao nova religija: Najveći poraz je sistemska korupcija. Dok se Jugoslavija borila protiv birokratije i “crvenog” menadžmenta, današnje države su paralisane endemskom korupcijom (u BiH, na primjer, jednom od najkorumpiranijih u Evropi). Korupcija nagriza pravosuđe, zdravstvo, obrazovanje i tjera mlade iz zemalja.
- Demografska katastrofa: Fenomen “odliva mozgova” (brain drain) je masovan. Mladi, razočarani korupcijom, nestabilnošću i nedostatkom perspektive, masovno odlaze u EU – upravo u one zemlje koje okružuju BiH. Paradoksalno, putovanja koja je Jugoslavija omogućavala kao privilegiju, danas su bijeg za preživljavanje.
Nostalgija kao gorka opomena
Nostalgija za Jugoslavijom (Yugonostalgia), koja je izražena kod miliona ljudi, nije samo čežnja za prošlim vremenima. To je gorka opomena na ono što je izgubljeno: jedinstvo, sigurnost, besplatno zdravstvo i obrazovanje, i ponosni identitet svjetske sile.
Ta nostalgija služi kao kritika današnje neuspješne stvarnosti, gdje su nove političke elite, oslobođene Titovog autoriteta, dopustile da nacionalističke podjele unište prosperitet i stabilnost zarad lične moći i korupcije. Umjesto da su naslijedile snažnu ekonomiju i vodeću diplomatiju, države su naslijedile rat, podjele i sistemsku korupciju.
Jugoslavija je platila najvišu cijenu za svoju disfunkcionalnost: platila je to krvlju, a njeno naslijeđe plaćaju njene nasljednice trajnim iseljavanjem i neizvjesnošću.
