U proljeće 1994. godine, dok je svijet bio zaokupljen ratom u Bosni i Hercegovini, smrću Kurta Cobaina i političkim promjenama, u maloj afričkoj državi Ruandi odvijao se jedan od najbrutalnijih i najbržih genocida u modernoj historiji. Tokom 100 dana, od aprila do jula, ekstremisti Hutu etničke grupe, uz podršku vlade i vojske, sistematski su pobili između 800.000 i 1.000.000 ljudi, uglavnom pripadnika Tutsi manjine, ali i umjerenih Hutua. To nije bila samo regionalna tragedija; to je bio globalni moralni neuspjeh, jer je međunarodna zajednica – Ujedinjene nacije, Sjedinjene Američke Države i Francuska – gledala i šutjela, dozvoljavajući da se pakao odvija pred očima svijeta.
Korijeni zla: Kolonijalno naslijeđe i etnička podjela
Korijeni genocida leže duboko u kolonijalnoj historiji Ruande. Beligijske kolonijalne vlasti su, kao i u mnogim afričkim zemljama, vještački produbile etničke razlike između većinskih Hutua i manjinskih Tutsija.
- Identifikacija i diskriminacija: Beligijanci su dodijelili lične karte na kojima je bila označena etnička pripadnost, dajući Tutsijima, koji su često bili elita, povlašten status. To je stvorilo ogorčenje kod Hutua, koje je Tinjao decenijama.
- Politička manipulacija: Nakon stjecanja nezavisnosti 1962. godine, dominacija Hutua je rezultirala diskriminacijom Tutsija, njihovim protjerivanjem i povremenim masakrima. Propaganda je sistematski gradila sliku Tutsija kao “stranaca”, “invazivnih bubašvaba” koje žele ponovo preuzeti vlast. Mržnja je bila usađena duboko u društvo.
Atentat na predsjednika i početak apokalipse
Direktni okidač za genocid bio je atentat na avion predsjednika Ruande, Juvenala Habyarimane (Hutua), 6. aprila 1994. godine. Iako odgovornost za atentat nikada nije jasno utvrđena (vjerovatno su ga organizirali ekstremisti Hutu kako bi imali casus belli), za Hutu elitu to je bio povod za pokretanje davno planiranog “konačnog rješenja”.
- Radio stanice mržnje: Imediatno nakon atentata, radio stanice pod kontrolom ekstremista (posebno Radio Télévision Libre des Mille Collines – RTLM) počele su emitovati poruke pozivajući Hutue da “počiste bubašvabe” (Tutsije) i da “dovrše posao”.
- Militantne grupe: Formirane su militantne grupe, poput Interahamwe, koje su dobile spiskove Tutsija i umjerenih Hutua. Ubijanje je počelo istog dana.
- Metode ubijanja: Nisu korištene moderne mašine za ubijanje; mačete, noževi, motike i puške bili su glavno oružje. Ljudi su ubijani u svojim domovima, na ulicama, u crkvama i školama. Žene su masovno silovane. Cijele porodice su istrebljene.
Međunarodna pasivnost: Svijet je gledao i šutio
Najsramotniji aspekt Genocida u Ruandi je katastrofalni neuspjeh međunarodne zajednice da interveniše.
- Uloga UN-a: Snage UNAMIR-a (Misija UN-a za pomoć Ruandi), pod komandom kanadskog generala Roméo Dallairea, bile su malobrojne i nedovoljno opremljene (oko 2.500 vojnika). Dallaire je više puta upozoravao Vijeće sigurnosti UN-a na pripreme za genocid i tražio pojačanje, ali je bio odbijen. Nakon što je 10 belgijskih mirotvoraca brutalno ubijeno, UN je čak smanjio svoje snage na samo 270 ljudi, ostavljajući Tutsije na milost i nemilost.
- Uloga SAD-a: Nakon fiaska u Somaliji (1993.), administracija Billa Clintona bila je odlučna da ne interveniše u Africi. Termin “genocid” namjerno je izbjegavan jer bi, prema međunarodnom pravu, obavezao SAD na intervenciju.
- Uloga Francuske: Francuska, koja je historijski podržavala Hutu režim, optužena je za aktivnu saučesništvo ili barem političku zaštitu Hutu ekstremista. Operacija Turquoise, francuska vojna intervencija, došla je prekasno i, po mišljenju mnogih, imala je više za cilj spasiti Hutu vođe nego zaustaviti ubijanje Tutsija.
Posljedice i neizgovorene lekcije
Genocid je okončan tek kada je Rwandan Patriotic Front (RPF), vojna grupa predvođena Tutsijima, a koju je vodio Paul Kagame, uspjela vojnom intervencijom preuzeti kontrolu nad zemljom.
- Trauma i Oporavak: Posljedice genocida su i danas vidljive. Milioni su raseljeni, zemlja je devastirana. Ruanda je, pod Kagaminim vodstvom, postigla značajan ekonomski napredak, ali se sjećanje na 1994. godinu nikada ne zaboravlja.
- Međunarodna Ljutnja i Izvinjenja: Tek godinama kasnije, međunarodne institucije i vlade počele su se izvinjavati za svoju pasivnost. Kofi Annan, tadašnji generalni sekretar UN-a, nazvao je to “duboko sramotnim” neuspjehom.
- Lekcije za “Nikad Više”: Ruanda je postala paradigma neuspjeha međunarodne zajednice da spriječi genocid. Njegova lekcija, da je tišina saučesništvo, i dalje je glasna opomena za svijet koji i dalje često gleda i šuti.
| Kategorija | Značaj i Kontroverza | Kontekst |
| Period genocida | 6. april – 18. juli 1994. | Trajao 100 dana. |
| Broj žrtava | 800.000 – 1.000.000 | Uglavnom Tutsiji i umjereni Hutu. |
| Glavni akteri | Ekstremisti Hutu, Interahamwe | Potpomognuti vladom i vojskom. |
| Uloga međunarodne zajednice | Sramotna Pasivnost | UN, SAD, Francuska optuženi za nečinjenje. |
