Za proteklih deset mjeseci otkako se američki predsjednik Donald Trump vratio na dužnost, način na koji Sjedinjene Države komuniciraju sa svojim saveznicima i protivnicima okrenuo se naglavačke. Trump ne mijenja samo arhitekturu i dekor Bijele kuće, već i mentalne mape pomoću kojih Washington posmatra svijet.
Njegova opsesija carinama na početku mandata bila je shvaćena kao zanimanje za trgovinski bilans s drugim zemljama i ravnodušnost prema njihovoj politici. Ali njegovi noviji potezi pokazuju da je to bila iluzija. Razloge za njegov neprijateljski stav prema Brazilu (čijeg ljevičarskog predsjednika Lulu da Silvu izrazito ne podnosi) i finansijsku podršku Argentini (čijeg desničarskog lidera Mileija naziva svojim „omiljenim predsjednikom“) nalazimo u ideologiji, a ne u ekonomiji. Trumpovu politiku definiše podjela na lijevo i desno, a ne na demokratiju i autoritarizam. Za razliku od svojih prethodnika, na primjer Georgea W. Busha, Baracka Obame i Joea Bidena, Trumpa ne zanima izvoz američke demokratije u svijet. On izvozi svoju ličnu političku agendu zasnovanu na otporu prema imigraciji, ljevici (woke) i zelenima.
Primat ideologije u Trumpovom pristupu svijetu najbolje se ogleda u njegovom odnosu prema Evropi. On prezire EU i odbacuje tradicionalne liberalne vrijednosti ugrađene u temelje transatlantskog saveza. Njegova administracija je za svoju saveznicu u Evropi izabrala krajnju desnicu. Pored veza s italijanskom premijerkom Giorgiom Meloni, Trump podržava i njemački AfD, španski Vox i Farageovu stranku Reform UK.
U Bijeloj kući vlada uvjerenje da evropske zemlje kaskaju za Amerikom za jedan izborni ciklus i da će za nekoliko godina stari kontinent naglo skrenuti udesno. Evropska desnica je ohrabrena ovom ocjenom i već formira neku vrstu transnacionalnog desnog fronta. Pojavila se nova grupa desničarskih stranaka, Patriote Evrope, koje se zaklinju da će „učiniti Evropu ponovo velikom“ sa MAGA revolucijom kao svojim svijetlim uzorom.
Trump preispituje američke sigurnosne aranžmane s Evropom, prijeti da će smanjiti američko vojno prisustvo u njoj i zahtijeva da EU sama finansira svoju odbranu. Na prvi pogled njegova podrška evropskoj krajnjoj desnici djeluje kao majstorski strateški potez koji omogućava Sjedinjenim Državama da zadrže Evropu u svojoj sferi utjecaja, dok istovremeno ukidaju svoje obaveze prema njoj. Bio bi to jeftin način da MAGA ojača svoj utjecaj u Evropi i spriječi je da se osamostali u odnosu na SAD.
U toj igri ključnu ulogu ima centralna Evropa, gdje grupa neliberalnih političara već ima solidno uporište. Davno prije izbora 2024. Trump se divio Viktoru Orbanu koga smatra školskim primjerom MAGA lidera. Od povratka na funkciju, Trump je ojačao ovaj odnos izuzećem Mađarske od sankcija na uvoz ruske nafte. U junu je na predsjedničkim izborima u Poljskoj pobijedio kandidat krajnje desnice Karol Nawrocki, koji također ima podršku MAGA-e. Slovački premijer Robert Fico obznanio je da se u svemu slaže s američkim predsjednikom. A u Češkoj Republici, još jedan Trumpov desničarski favorit, Andrej Babiš, pobijedio je na parlamentarnim izborima u oktobru i pokušava formirati novu vladu.
Ipak, mada je agresivno udvaranje Trumpove administracije evropskoj krajnjoj desnici donijelo neke dobiti, to je također rizičan potez. S jedne strane, podsticanje političke polarizacije može rezultirati rasparčavanjem Evrope, a ne širenjem Trumpovog utjecaja u njoj. Nije izvjesno da bi se svi neliberalni lideri, počevši od samog Orbana, geopolitički svrstali uz Trumpa, bilo da je riječ o Rusiji i Kini ili ekonomskim pitanjima. Pokazujući naklonost samo ideološki bliskim opcijama, američka administracija bi mogla izgubiti podršku većine zemalja EU.
Neliberalni globalisti
Ako su prve dvije decenije poslije Hladnog rata protekle u znaku „vesternizacije“ istočne Evrope, uz procvat liberalne demokratije u zemljama bivšeg komunističkog bloka, trenutno stvari stoje obrnuto. Došlo je do postepene „isternizacije“ zapadne Evrope preko širenja neliberalizma Orbanovog tipa na bivša liberalna uporišta. Dramatični uspon AfD-a u zapadnoj Njemačkoj je upečatljiv dokaz ovog zaokreta.
Ne tako davno mnogi su pretpostavljali da stranka koju je njemačka obavještajna služba označila kao „provjereno desno ekstremističku“ prijetnju demokratskom poretku, nema snage za širenje utjecaja van svoje baze u nekim oblastima bivše Istočne Njemačke. Ta pretpostavka više ne važi, što jasno pokazuju rezultati nedavnih anketa i regionalnih izbora u Sjevernoj Rajni-Vestfaliji. Dobili smo Zapad koji imitira Istok: stavovi javnosti u zapadnoj Evropi podsjećaju na one u istočnoj Evropi tokom migracijske krize 2015. Uspon Istoka u evropskoj politici ideološki približava EU Trumpovom Washingtonu.
Ali Trumpov savez s Orbanom i drugim desničarskim liderima u centralnoj i istočnoj Evropi nadilazi ideologiju. Dok su neliberalne snage u ovim zemljama raznolike – i često u sukobu jedna s drugom kada je u pitanju odnos prema Rusiji ili ekonomiji – po svom političkom temperamentu ovaj region podsjeća na američke države u kojima oduvijek dominira Republikanska partija. Istok Evrope je konzervativan, pretežno bijel i kulturno homogen. Kao i pristalice MAGA-e, stanovništvo je uglavnom neprijateljski nastrojeno prema imigraciji i ljevici i skeptično prema postojanju klimatske krize. Ne iznenađuje podatak da je istočnoevropska dijaspora u Sjedinjenim Državama na posljednjim izborima glasala za Trumpa.
Utisak šireg preuređenja Evrope pojačao se poslije Trumpove pobjede 2024: predvođene populističko-desničarskim strankama centralne i istočne Evrope, neliberalne snage kontinenta su s odbrane nacionalnog suvereniteta od Evropske unije prešle na zagovaranje novog transnacionalnog pokreta s globalnom konzervativnom agendom. Evropski centristi se istovremeno kreću u suprotnom smjeru: mnogi bivši zagovornici globalizacije i transatlantskih integracija sada se pozicioniraju kao suverenisti koji se opiru onome što vide kao ideološku izdaju Washingtona, piše Foreign Affairs.
Trumpovska revolucija je podijelila Evropu. Za razliku od ranijih sporova, na primjer u vrijeme invazije SAD-a na Irak 2003, sada se zemlje ne dijele na one za i protiv Amerike, već na pristalice i protivnike Trumpa. Najvažnija promjena je oštra polarizacija evropskih percepcija američkog političkog sistema. Prema junskom istraživanju Evropskog vijeća za vanjske odnose, pristalice krajnje desničarskih stranaka poput njemačkog AfD-a, italijanske Braće Italije, mađarskog Fidesza, poljske stranke Pravo i pravda i španskog Voxa imale su pretežno pozitivno mišljenje o američkoj politici, dok su glasači stranaka centra u tim zemljama imali uglavnom negativno mišljenje o Americi. Ispitivanja javnog mnijenja nikada do sada nisu zabilježila taj stepen polarizacije među Evropljanima.
Ključni nalaz ovog ispitivanja je da su stavovi Evropljana o Sjedinjenim Državama sada definisani njihovim stavovima o Trumpu. Pristalice transatlantskih integracija strepe od budućnosti u kojoj bi Trumpove evropske pristalice mogle prestati podržavati SAD kada on više ne bude na vlasti ili ako njegova politika doživi poraz. Koristeći utjecaj neliberalne avangarde evropskog istoka, Trumpova administracija je produbila staru podjelu kontinenta na istok i zapad i dramatično povećala rizik od fragmentacije EU. Čak i ako desničarske stranke ostvare dominaciju širom regiona, nije sasvim izvjesno da će neliberalna Evropa biti proamerička niti da san o samostalnijoj Evropi, manje ovisnoj od SAD-a, sanjaju samo stranke centra i ljevice. Orbanova fluidna geopolitička vizija ukazuje na daleko složeniju stvarnost.
Mađarski Put svile
Orban je najpoznatiji evropski populista u MAGA univerzumu. Od 2010-ih on ulaže napore u izgradnju transatlantske mreže desnih snaga. Postao je pravi Fidel Castro desnice – njen heroj i uzor. Orbanov utjecaj širom centralne i istočne Evrope je ogroman. Ukoliko pobijedi na izborima u aprilu 2026. postat će glavni arhitekta postliberalne geopolitičke strategije Evrope.
Ipak, malo je vjerovatno da će obnovljeni Orbanov mandat učvrstiti hegemoniju MAGA pokreta nad evropskim kontinentom. Orban podržava Trumpa, ali također vjeruje u propast Zapada. U njegovoj kancelariji u Budimpešti vise tri mape svijeta koje ga prikazuju iz različitih perspektiva: na jednoj je u centru Amerika, na drugoj Evropa, a na trećoj Kina. U njima Orban vidi „globalnu promjenu sistema“ – pomjeranje moći ka Aziji. Po njegovom mišljenju, Azija je u demografskom zamahu i tehnološkoj prednosti i ima ogromnu snagu kapitala. Azija također ubrzano razvija vojne kapacitete kako bi parirala Americi i njenim zapadnim saveznicima. Orban vjeruje da je centar budućeg svjetskog poretka u Aziji.
Po njemu, Evropa je pred teškim izborom. Može se pripojiti Sjedinjenim Državama i postati, po njegovim riječima, „muzej na otvorenom“, nešto čemu se ljudi dive, ali što stagnira, ili postići „stratešku autonomiju“ vraćajući se u globalnu konkurenciju kao nezavisna sila. Na iznenađenje mnogih, Orban – slično kao i francuski liberalni predsjednik Emmanuel Macron – preferira „suverenu Evropu“. Po njegovom mišljenju, to znači očuvanje jedinstvenog evropskog tržišta, ali bez dubljih političkih integracija, uz držanje Kine i Sjedinjenih Država na jednakoj distanci.
Povezanost će biti srž velike strategije Mađarske, objašnjava Orban. Mađarska se neće pridružiti hladnom ratu s Kinom, niti tehnološkom ili trgovinskom bloku usmjerenom na izolaciju Pekinga. Ovaj stav odražava rastuću ekonomsku realnost u Budimpešti: Kina trenutno više ulaže u Mađarsku nego u Francusku, Njemačku i Britaniju zajedno. Drugim riječima, Orbanova Evropa, za razliku od Evrope Ursule von der Leyen, predsjednice Evropske komisije, nije usklađena s Trumpom kada je u pitanju politika prema Kini. Ovaj raskorak nije karakterističan samo za neliberalnu Mađarsku: njemački AfD, na primjer, u mnogim aspektima je bliži Moskvi nego Washingtonu.
Naravno, evropska desnica je jača od Orbana. On bi također mogao izgubiti aprilske izbore na kojima će se po prvi put suočiti s jakim izazivačem. U jednom od mnogih ironijskih obrta historije, Orbanov Fidesz bi mogao pasti upravo u trenutku kada analitičari proglašavaju „Orbanov trenutak“. Kako god bilo, njegovo geopolitičko opredjeljenje za Aziju pokazuje ograničenja Trumpovog utjecaja na Evropu.
Od MAGA do MEGA
Trumpova administracija ne krije želju da demontira postojeću liberalnu hijerarhiju Evropske unije. Ali čak i ako MAGA uspije potkopati ključne institucije koje su izgradile Francuska i Njemačka i druge evropske demokratije, populističko-desničarske stranke čiji uspon MAGA podržava možda na kraju neće pristati na novi model američkog utjecaja u Evropi.
Pretpostavka američke administracije da se Evropa kreće udesno nije pogrešna, ali jeste pogrešno očekivanje da je uspon lidera naklonjenih Trumpu dovoljan da očuva dominaciju SAD-a u EU. Umjesto toga, uspon neliberalne desnice vjerovatno će produbiti ekonomsku i političku krizu koja će izazvati ono što oksfordski politikolog Dimitar Bechev naziva „trka za Evropu“ – situaciju u kojoj će se velike sile poput Kine i Rusije i srednje sile poput Turske i zemalja Zaljeva takmičiti za svoj utjecaj u Evropi.
Veći problem za Sjedinjene Države je to što je Trumpova politika otuđila liberalne snage koje su nekada zemlje centralne i istočne Evrope činile najbližim i najpouzdanijim saveznicima Washingtona. Ako populistički lideri izgube naklonost birača u Mađarskoj, Češkoj i drugim zemljama u regionu, njihovi nasljednici vjerovatno neće biti ništa manje skeptični prema Trumpu nego što su to danas zapadnoevropski liberali. Paradoksalno, jačanjem veza s evropskom desnicom Washington bi mogao oslabiti svoj utjecaj u cijeloj Evropi.
Ima još tačaka trenja između Trumpa i nove evropske desnice koje proističu iz specifičnog nacionalizma konzervativnih krugova u Sjedinjenim Državama. Stav MAGA pokreta da Zapad treba definisati kao bijeli i kršćanski ima odjeka kod mnogih evropskih krajnje desničarskih partija, ali su njihove pristalice duboko podijeljene oko pitanja da li Putinova Rusija čini dio tog novog neliberalnog carstva. Poljske konzervativce, na primjer, skandalizira činjenica da američki konzervativci poput Tuckera Carlsona Rusiju smatraju dijelom bijelog kršćanskog Zapada.
Najveća posljedica Trumpovog odnosa prema Evropi je vjerovatno ponovno otvaranje „njemačkog pitanja“ – velike historijske dileme odnosa Evrope prema snažnoj Njemačkoj. Dok Washington izlazi iz svojih obaveza prema Evropi i insistira na tome da ona sama finansira svoju sigurnost i dok Evropljani sve više sumnjaju u Ameriku kao pouzdanog partnera – remilitarizacija Njemačke postaje sastavni dio evropskog sistema odbrane. Trumpovo istovremeno ohrabrivanje AfD-a, sada druge najveće stranke u Bundestagu, otvorilo je mogućnost da najmoćniju evropsku zemlju uskoro predvodi njemačka nacionalistička desnica – uz blagoslov Washingtona. To je oživjelo stare strahove njemačkih susjeda, uključujući i zemlje koje se inače dive Trumpu.
Ako je Trumpova strategija za Evropu ideološko poravnanje udesno uz smanjenje američke ekonomske i vojne podrške, taj plan će propasti. Desničarske stranke, kao i njihove kolege s centra i ljevice, svjesne su da će u sve nestabilnijem globalnom geopolitičkom pejzažu njihove zemlje biti prepuštene samima sebi. Suočena s neprijateljskim svijetom, evropska desnica bi mogla nevoljno izabrati udaljavanje Evrope od nepouzdanih Sjedinjenih Država. Na kraju krajeva, Trumpov utjecaj na Evropu u mnogo čemu podsjeća na efekat pojave Mihaila Gorbačova na Istočni blok. Gorbi-manija je dramatično preoblikovala komunističke režime u Istočnoj Evropi, ali je u tom procesu Moskva izgubila svaki utjecaj u njoj.
