U arheologiji se dugo smatralo da je najveći dio ljudske historije zakopan ispod velikih pustinja ili između planinskih lanaca. Ali svijet se mijenja: ono što je nekada bilo kopno, danas je pod morem. Zbog klimatskih oscilacija, tektonskih pomjeranja i prirodnih katastrofa, čitave civilizacije završile su ispod površine Mediterana — i tek sada počinjemo shvatati njihov pravi značaj.
Najveći primjer je Heraklion, egipatski grad za koji se vjerovalo da je legenda. Danas, nakon decenija podvodnih ekspedicija, arheolozi posjeduju strukturalni plan čitavog grada: monumentalni hramovi, trgovi, pristaništa, mreže kanala. Zbog sedimenta i mirnih voda, mnoge skulpture i zidovi sačuvani su bolje nego u gradovima koje je pustinja progutala.
Slične priče dolaze iz Grčke, Italije, Turske i Hrvatske. Na Peloponezu je pronađen grad star tri i po milenija — s ulicama, kućama i terasama koje djeluju kao da su potonule jučer. Kod Sicilije je otkrivena struktura nalik kolonijalnoj luci iz perioda Feničana. U Jadranu, sonar pokazuje rasporede objekata koji ukazuju na pre-rimska naselja.
Najzanimljiviji aspekt je teorija da su ovi gradovi dio šire mreže civilizacija koje su nestale tokom kolapsa Bronzanog doba, jedne od najvećih misterija arheologije. U kratkom periodu — možda samo jednoj generaciji — propale su mikenska Grčka, Hetitsko carstvo, egipatske kolonije u Levantu i gotovo sve trgovačke rute između Mediterana i Bliskog istoka. Novi podvodni nalazi pokazuju da su mnogi obalni gradovi stradali zbog kombinacije zemljotresa i naglog podizanja nivoa mora.
Mediteran je time postao arhiv izgubljenih svjetova. Pod vodom se nalaze odgovori na pitanja zašto su čitave epohe nestale i kako su ljudi preživljavali globalne katastrofe mnogo prije modernog doba. Svaki novi zaron je novo poglavlje u historiji koju smo mislili da poznajemo.
