Dvije politike, jedan cilj — Bosna kao “prazan prostor” za preuzimanje
Bosna i Hercegovina je u posljednja dva stoljeća bila mnogo više od geografske cjeline: bila je projekcijska površina na koju su susjedne države nadograđivale svoje ambicije, mitove i političke projekte.
Srbija i Crna Gora, iako često u međusobnim sukobima, dijelile su jednu zajedničku nit:
ideju da Bosna nije samostalna cjelina nego teritorij koji treba pripasti njima.
Ova vizija nije nastala jučer. Ona se razvija od sredine 19. stoljeća i traje do danas, transformišući se iz otvorenih ratnih aspiracija u savremene, sofisticiranije političke pritiske.
Da bismo razumjeli današnje odnose, potrebno je otvoriti arhivu — onu zvaničnu i onu prešutnu.
19. vijek: Garašanin, Njegoš i početak teritorijalnih mitova
Garašaninova Načertanija (1844.) — nacrt za širenje Srbije
“Načertanije” Ilije Garašanina nije samo dokument.
To je bila politička ideologija: Srbija se treba širiti na teritorije gdje žive “Srbi”, a gdje ih nema — treba ih “stvoriti”.
Garašanin je Bosnu smatrao:
- historijskim produžetkom Srbije,
- prostorom “koji se može pridobiti” političkim radom,
- ključnom teritorijom za izlazak Srbije na zapad.
Njegoš i narativ “srpske zemlje”
U istom periodu, Njegoš u Crnoj Gori stvara narativ o “srpskom narodu” koji “treba da se ujedini”.
U njegovoj viziji, Bosna nije zaseban entitet — ona je “drevna srpska zemlja”.
Obje vizije — Garašaninova i Njegoševa — preživjele su decenije, usadile se u elite, školstvo i politiku.
Austro-Ugarska epoha i ideja “oslobađanja Bosne”
Tokom kraja 19. i početka 20. vijeka, i Srbija i Crna Gora predstavljaju svoje interese kao “oslobodilačke”.
Beograd:
Srbija želi Bosnu zbog geostrateškog ulaza u Evropu i ekonomskog jačanja.
Cetinje:
Crna Gora pokušava dokazati istorijsko pravo, pozivajući se na srednjovjekovne dinastije.
I jedni i drugi tvrde da su oni “prirodni naslednici” Bosne.
Naravno, niko tada nije pitao Bosance šta misle o tome.
Prvi i Drugi svjetski rat: teritorija kao plijen
Tokom oba rata, bosanski prostor je bio poprište tuđih ambicija:
1918. – Kraljevina SHS/Jugoslavija
Ulazak BiH u jugoslovensku državu nije bio rezultat volje njenih naroda — nego dogovor srpske i crnogorske elite:
Bosna se uklapa u njihovu viziju južnoslavenskog državnog projekta.
1941–45. – teritorijalni rastrzaj
Sile osovine dijele BiH na zone uticaja, dok se istovremeno u Srbiji i Crnoj Gori pojavljuju politički pokreti koji zagovaraju “pripajanje Bosne”.
Iako je Tito kasnije uspostavio ravnotežu, nacionalni projekti Beograda i Cetinja nisu nestali — samo su čekali novu priliku.
1990-e: planovi podjele i agresija
Pad Jugoslavije razotkriva stare karte.
Srbija: Memorandum SANU i velikodržavni projekat
Ideja “svi Srbi u jednoj državi” podrazumijevala je:
- pripajanje dijelova Bosne,
- stvaranje etnički homogene teritorije,
- vojnu agresiju i etničko čišćenje.
Sve je dokumentovano u transkriptima Miloševića, Karadžića i drugih.
Crna Gora: saučesništvo, logistika i učešće
Iako današnja Crna Gora pokušava oprati historiju, činjenice su jasne:
- crnogorska vlast je učestvovala u napadu na Dubrovnik,
- dijelovi crnogorskih struktura podržavali su projekte podjele Bosne,
- učestvovalo se u mobilizacijama i logistici.
Crna Gora se kasnije distancirala, ali bi svaki historian rekao:
šteta je već bila učinjena.
Post-Dayton politička realnost: kontinuitet bez tenkova
Rat je završen. Ambicije nisu.
Srbija danas: “zvanično poštuje BiH”, nezvanično podriva stabilnost
Beograd kroz:
- stalne kontakte s Dodikom,
- finansiranje RS struktura,
- diplomatski pritisak,
- regionalne blokade,
- narative o “srpskoj zemlji zapadno od Drine”,
zapravo nastavlja politiku 19. vijeka — ali bez vojske.
Crna Gora danas: nova elita, stare ambicije
Dio političke scene Crne Gore, posebno oko prosrpskih stranaka, javno govori o:
- “prirodnom ujedinjenju srpskih zemalja”,
- “srpskom kulturnom prostoru”,
- “istorijskoj povezanosti s istočnom Hercegovinom”.
To nije državna politika, ali jeste glasni politički faktor koji ponavlja diskurs iz 19. vijeka — samo modernizovan.
Zašto baš Bosna? Geopolitički odgovor je neugodan
Bosna i Hercegovina je:
- geopolitički centar Balkana,
- ključna tampon zona,
- teritorija bogata vodama, šumama, energentima,
- multietnička država koja ruši narative etničkih hegemonija.
Za nacionalističke projekte u Beogradu i političke klanove u Podgorici, Bosna je:
- previše raznolika,
- previše samosvojna,
- previše otporna,
- previše kompleksna.
Zato se i danas pokušava prikazati kao “nemoguća država”.
Jer ako je “nemoguća”, onda je lakše opravdati ideje podjele.
Danas: 2020–2025 — tiha reaktivacija starih ambicija
U savremenoj politici:
- Dodik koristi podršku Beograda za secesionističku retoriku,
- Srbija se javno “pere od odgovornosti”, ali nastavlja utišano djelovati,
- dio crnogorske političke elite gura narativ “srpskog sveta”.
Bosna je ponovo instrument u tuđim rukama.
Ali postoji jedna razlika u odnosu na 19. i 20. vijek:
Bosna ima međunarodni okvir koji je štiti — ali i šteti.
Dayton je spriječio nestanak, ali i cementirao mehanizme blokade.
A blokada je idealna za susjede koji misle da vrijeme radi za njih.
Historija apetita je duga — ali Bosna je još duža
Od Garašanina do 1990-ih, od Memoranduma do današnjih diplomatskih igara, narativ je isti:
“Bosna je prostor koji treba integrisati u naše nacionalne projekte.”
Ali ono što se uvijek zanemarivalo jeste:
Bosna nije ničiji produžetak. Ona je istorijska, kulturna i politička cjelina starija od svih modernih država u regionu.
