Izložba i promocija knjige “Telling the Story” održane su 24. februara 2026. godine u Biznis centru Ilijaš, predstavljajući rezultate dvogodišnjeg međunarodnog projekta New Towns | New Narratives (2023–2025), koji je koordinirao International New Town Institute, uz podršku European Uniona.
Mreža novih gradova okuplja 16 planski izgrađenih gradova iz 13 evropskih zemalja s ciljem istraživanja njihovog identiteta, naslijeđa i budućeg razvoja. Jedan od 23 partnera ove mreže bio je i ICOMOS – Nacionalni komitet u Bosni i Hercegovini, zajedno s Općinom Ilijaš. Projektni tim činile su koordinatorice projekta i članice ICOMOS-a u BiH, Maja Pličanić i Elša Turkušić Jurić, mladi lokalni arhitekti Irfan Salihagić i Samna Durmo, te Sanja Zagorac Jozić u ime Općine Ilijaš.
Publikacija, koja okuplja 17 autora, uključujući urednike Michelle Provoost i Alexa Axintea, sumira rezultate istraživanja i primjere dobre prakse gradova nastalih nakon Drugog svjetskog rata, s posebnim fokusom na očuvanje lokalnog identiteta, revitalizaciju prostora i uključivanje zajednice u razvojne procese. O knjizi su govorili autori Maja Pličanić, Elša Turkušić Jurić i Irfan Salihagić, s posebnim osvrtom na viziju Ilijaša kao potencijalnog vrtnog grada. Tom prilikom promoviran je i suvenir Općine Ilijaš – redizajnirana štampana aplikacija skulpture “Livac”.
Događaj je bio i prilika za predstavljanje doprinosa Općine Ilijaš projektu te razgovor o mogućim lokalnim inicijativama proizašlim iz međunarodne saradnje. Tim povodom, načelnik Općine Ilijaš Amar Dovadžija uručio je Maji Pličanić i Elši Turkušić Jurić zahvalnice za njihov doprinos promoviranju Ilijaša izvan Bosne i Hercegovine.
U središtu projekta nalazi se ideja da gradovi, posebno oni nastali u industrijskoj eri, moraju ponovo ispričati vlastitu priču kako bi razumjeli svoju budućnost. Publikacija “Telling the Story” fokusira se na narative gradova čija je istorija snažno vezana za industriju, planirano stanovanje i kolektivni identitet radničkih zajednica, ali koji su danas suočeni s postindustrijskom tranzicijom, demografskim promjenama i novim ekonomskim realnostima.
Ilijaš kao studija transformacije
U tom kontekstu Ilijaš se posmatra kao tipičan primjer postindustrijskog grada jugoistočne Evrope. Od male zajednice razvio se u industrijsko središte zahvaljujući osnivanju željezare 1952. godine, koja je oblikovala urbanizam, ekonomiju i društveni identitet grada. Rat devedesetih donio je razaranja i prekid industrijskog kontinuiteta, a tranzicija je dodatno promijenila njegovu ekonomsku i socijalnu strukturu. Danas Ilijaš pokušava izgraditi novi identitet između industrijskog naslijeđa, prirodnog okruženja i blizine Sarajeva.
Izložbeni paneli i tekstovi iz publikacije naglašavaju da se grad nalazi u fazi redefiniranja — prostoru koji više ne može graditi identitet isključivo na industriji, ali ne može ni ignorisati vlastitu radničku i urbanističku prošlost. Upravo ta napetost između kontinuiteta i promjene postaje ključni motiv projekta.
Poseban fokus stavljen je na koncept Ilijaša kao “vrtnog grada”, ideju koja se oslanja na kvalitet stanovanja, dostupnost zelenih površina te povezivanje urbanog i prirodnog pejzaža. Zelene zone, šumski prostori i rijeke predstavljaju se kao novi kulturni i prostorni vezivni faktor grada — svojevrsni temelj za budući razvoj i novu urbanu naraciju. U tom modelu pejzaž postaje jednako važan kao industrija nekada: element koji povezuje zajednicu i definiše identitet.
Grad između centra i periferije
Istraživanja koja su prethodila publikaciji analizirala su i promjenjivi odnos Ilijaša sa Sarajevom — od planiranog satelitskog naselja do prigradskog prostora koji traži vlastitu urbanu autonomiju. Kako se Sarajevo širi, Ilijaš se sve više integriše u njegovu metropolitansku zonu, ali istovremeno pokušava sačuvati vlastiti karakter i istorijski kontinuitet.
Ta dvostruka pozicija — između samostalnog identiteta i gravitacije glavnog grada — oblikuje savremenu dinamiku Ilijaša. Grad se posmatra kao prostor između industrije i prirode, centra i periferije, prošlosti i budućnosti. Upravo ta “međupozicija” čini ga zanimljivim za evropska istraživanja postindustrijskih urbanih transformacija.
Uloga zajednice i prostorne memorije
U publikaciji se naglašava uloga lokalne zajednice, opštinske administracije i građanskih inicijativa u oblikovanju nove urbane priče. Ilijaš se posmatra kao skup različitih prostornih cjelina — stambenih blokova, industrijskih zona, zelenih površina i ruralnog okruženja — čije se posebnosti nastoje objediniti u inkluzivni urbani identitet.
Industrijski sloj identiteta Ilijaša detaljno je istraživala jedna od autor/ica publikacije Maja Pličanić, predsjednica Nacionalnog komiteta ICOMOS u BiH, koja se u okviru projekta bavila transformacijom industrijskog naslijeđa i njegovom ulogom u savremenom urbanom razvoju. Njena analiza ukazuje na to da industrijska prošlost Ilijaša ne predstavlja samo istorijsku činjenicu nego i važan simbolički i prostorni resurs za razumijevanje današnjeg identiteta grada i njegovih budućih razvojnih pravaca.
Očuvanje prostorne koherentnosti i istorijskih slojeva vidi se kao ključ za dugoročni i održivi razvoj, ali i za simboličnu obnovu grada nakon industrijskog i ratnog prekida. Simbolični element tog kontinuiteta ostaje statua industrijskog radnika, tihi podsjetnik na radničko naslijeđe i nit koja povezuje prošlost grada s njegovom sadašnjošću. Industrijski identitet, iako oslabljen, ostaje važan dio kolektivnog sjećanja i urbanog samorazumijevanja.
Poseban segment publikacije posvećen je onome što autori nazivaju mrežom narativa Ilijaša — slojevima identiteta koji se ne iscrpljuju u industrijskoj prošlosti.
Kako navodi inicijatorica projekta i, takođe, jedna od autorica publikacije “Telling the Story” Elsa Turkušić Jurić, jedan od ključnih pravaca razvoja odnosi se na sinergiju srednjovjekovnog i prirodnog naslijeđa:
“Narativ o srednjovjekovnom naslijeđu Ilijaša prvenstveno je usmjeren na revitalizaciju utvrđenog grada Dubrovnika (kod Višnjice) i nekropole stećaka u Kopošićima, koji imaju status nacionalnih spomenika. Inicijativu je, zajedno sa tekućim aktivnostima koje uživaju snažnu lokalnu podršku, pokrenula Fondacija Stari bosanski Dubrovnik”.
Ističe da se značaj ovih aktivnosti ogleda u povezivanju stručnjaka i lokalne zajednice:
“Važnost kontinuiranih i istrajnih napora ove grupe ogleda se u njihovom umrežavanju s drugim udruženjima i opštinama, kao i u promovisanju interdisciplinarne saradnje između stručnjaka i lokalnog stanovništva, s ciljem realizacije naučnih, kulturnih i obrazovnih projekata”.
Istovremeno, prirodni pejzaž Ilijaša predstavlja drugi snažan identitetski oslonac.
“Rekreativni sadržaji u prirodnim područjima Ilijaša, bogatim biodiverzitetom, nude značajan turistički potencijal. Posebno je značajno zaštićeno područje Bijambare (497 hektara) na Nišićkoj visoravni, kojim upravlja Kantonalna javna ustanova za zaštićena prirodna područja. Ovakva mjesta privlače posjetioce iz cijele Bosne i Hercegovine i inostranstva. Lokalni aktivisti i ljubitelji boravka u prirodi već dugo zagovaraju njihovo unapređenje kroz lokalno zasnovane inicijative ekoturizma i agroturizma, kao i razvoj tradicionalnih zanata, rekreativnog turizma i obrazovnih aktivnosti”, zaključila je Turkušić Jurić
Gradovi i njihove priče
Projekat New Towns | New Narratives okuplja mrežu evropskih gradova koji dijele slične sudbine: gradova nastalih kao modernističke utopije, industrijski centri ili planska naselja, a danas suočenih s pitanjem identiteta i transformacije. U tom društvu Ilijaš se pojavljuje kao primjer grada koji istovremeno nosi industrijsko pamćenje, prirodni pejzaž i blizinu metropole — kombinaciju koja ga čini prostorom između različitih epoha i urbanih modela.
Kroz izložbu i publikaciju Ilijaš se tako predstavlja kao segment šire evropske priče: kako gradovi nastali u eri industrije i ideološkog planiranja mogu izgraditi nove narative u vremenu postindustrijske neizvjesnosti. Umjesto jedne dominantne priče, projekat nastoji otvoriti prostor za višeslojno razumijevanje grada — kao prostora sjećanja, transformacije i mogućeg budućeg razvoja.
Možda je upravo zato pitanje iz naslova izložbe “Telling the Story” važnije nego što se na prvi pogled čini. Jer gradovi koji ne ispričaju vlastitu priču često završe u tuđoj.
