Tri decenije nakon rata, banjsko lječilište Vilina vlas kod Višegrada funkcioniše kao turistički i rehabilitacioni objekat – bez spomen-obilježja, bez memorijalne ploče i bez ijedne javne informacije o zločinima koji su u njemu počinjeni tokom rata u Bosni i Hercegovini.
Upravo zbog toga nevladine organizacije Centar za građansko obrazovanje (CGO) iz Crne Gore i Udruženje za društvena istraživanja i komunikacije (UDIK) iz Bosne i Hercegovine uputile su Fondu penzijskog i invalidskog osiguranja Crne Gore inicijativu da raskine ugovor s ovim objektom i ukloni ga iz programa odmora i oporavka za penzionere.
U nastavku prenosimo njihovo saopštenje u cijelosti:
Vilina vlas ne može biti dio programa odmora Fonda PIO
“Nevladine organizacije Centar za građansko obrazovanje (CGO) iz Crne Gore i Udruženje za društvena istraživanja i komunikacije (UDIK) iz Bosne i Hercegovine uputile su juče Fondu penzijskog i invalidskog osiguranja Crne Gore inicijativu za raskid ugovora i povlačenje rehabilitacionog centra Vilina vlas kod Višegrada iz programa odmora i oporavka koji Fond PIO nudi korisnicima i korisnicama prava na penziju po povoljnim uslovima.
Penzioneri i penzionerke u Crnoj Gori imaju mogućnost korišćenja odmora i oporavka u više objekata u zemlji i regionu, što predstavlja važnu i društveno odgovornu mjeru. No, UDIK i CGO cijene da izbor tih partnerskih objekata mora biti usklađen sa osnovnim etičkim principima, kulturom sjećanja i poštovanjem žrtava ratnih zločina.
Banjsko lječilište Vilina vlas, udaljeno oko 5 km od Višegrada, tokom rata u BiH bilo je mjesto zatočenja, mučenja i sistematskog seksualnog nasilja nad nesrpskim stanovništvom. Prema izvještaju posebnog Komiteta Ujedinjenih nacija iz 1994. godine, tokom 1992. godine u tom objektu silovano je oko 200 žena, od kojih su neke ubijene, dok su neke izvršile samoubistvo. Tu je zlostavljano i mučeno i 17 građana bošnjačke nacionalnosti iz mjesta Sjeverin kod Priboja, koje su u oktobru 1992. oteli pripadnici paravojne formacije Osvetnici, predvođeni Milanom Lukićem.
U jednoj od presuda Suda Bosne i Hercegovine ovaj objekat je opisan kao ‘rehabilitacioni centar pretvoren u ženski logor u koji su dovođene žene i djevojčice koje su sistematski maltretirane’. Nažalost, samo je jedan od počinilaca procesuiran – Željko Lelek, koji je osuđen na 16 godina zatvora zbog zločina protiv čovječnosti, uključujući seksualno nasilje počinjeno u Vilinoj vlasi, dok su drugi uglavnom osuđeni za druge zločine koje su počinili u Višegradu i okolnim mjestima.
Nakon rata, Vilina vlas je nastavila da radi kao banjsko i rehabilitaciono lječilište. Međutim, na samom objektu, niti u njegovoj zvaničnoj prezentaciji, nema informacije da je tokom rata bio mjesto zatočenja, mučenja i silovanja. Ne postoji ni spomen-obilježje, memorijalna ploča niti bilo kakvo obilježje koje bi posjetioce upozorilo na te zločine. Time se, uz podršku vlasti tog entiteta Bosne i Hercegovine, sistematski pokušavaju brisati činjenice o počinjenim zločinima.
Promocija ovog objekta u turističke i rehabilitacione svrhe, bez konteksta i pijeteta prema žrtvama, predstavlja primjer negiranja i normalizacije zločina. Mnogi gosti koji danas dolaze u Vilinu vlas nijesu svjesni da borave u prostoru u kojem su prije tri decenije počinjena masovna silovanja i ubistva.
Takvu praksu javno je osudila i regionalna REKOM mreža pomirenja, ocjenjujući da je riječ o svjesnom izboru da se o silovanjima ćuti i žrtve izbrišu iz javnog prostora. Reagovala je i Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini, naglašavajući da mjesta stradanja ne smiju biti predstavljana kao turističke destinacije bez istine o onome što se u njima dogodilo.
Fond PIO, kao javna institucija Crne Gore, mora voditi računa o etičkim implikacijama svojih odluka i partnerstava. Stoga je nedopustivo upućivanje penzionera i penzionerki – među kojima mogu biti i osobe koje su preživjele ratne traume ili članovi porodica žrtava – u objekat koji simbolizuje sistematsko seksualno nasilje i zločine protiv čovječnosti. Takva praksa može se tumačiti i kao indirektno pristajanje na revizionizam i negaciju zločina.
Zbog toga CGO i UDIK pozivaju Fond PIO da, u skladu sa principima društvene odgovornosti i poštovanja žrtava, pokrene postupak raskida važećeg ugovora sa rehabilitacionim centrom „Vilina Vlas“, te da prilikom budućeg izbora partnera uvede jasne kriterijume koji uključuju poštovanje dostojanstva žrtava ratnih zločina i odgovoran odnos prema nasljeđu prošlosti. UDIK i CGO žale što rukovodstvo Fonda PIO to nije već učinilo, a imajući u vidu da je ovo pitanje nedavno ponovo aktuelizovano u Crnoj Gori od strane dijela medija.
Raskid ovog ugovora bio bi jasan signal da Crna Gora ne pristaje na normalizaciju mjesta zločina pod plaštom turizma i rehabilitacije, već da njene institucije doprinose izgradnji društva koje se odgovorno odnosi prema prošlosti i pokazuje solidarnost sa žrtvama”.
Problem Viline Vlasi nije prošlost. Problem je što se prošlost pokušava pretvoriti u wellness paket.
