Bosna i Hercegovina se danas ne nalazi pred demografskim izazovom, već pred biološkim stečajem čiji su temelji udareni još 1978. godine. To je bio trenutak kada je stopa fertiliteta na cijelom prostoru BiH prvi put skliznula ispod kritične granice od 2,1, neophodne za puko prosto obnavljanje populacije. Od tog “tihog sloma” do danas, procesi depopulacije su se s ruralne periferije agresivno prelili u urbane centre, pretvarajući čitavu državu u zonu izrazito niskog fertiliteta (Lowest-Low Fertility). Suočavamo se s fenomenom “stisnute baze” – drastičnim smanjenjem fertilnog kontingenta, što znači da se biološki bazen iz kojeg bi se buduće generacije mogle roditi nepovratno isušuje. Dok regionalni centri prividno održavaju vitalnost “usisavajući” preostalo stanovništvo iz manjih sredina, realna slika pokazuje društvo u kojem jedan radnik finansira jednog penzionera, čineći trenutni socijalni model apsolutno neodrživim.
U vakuumu koji nastaje između nerealnih procjena broja stanovnika i trinaestogodišnjeg odsustva popisa, postavlja se suštinsko pitanje: Da li je BiH već prešla tačku bez povratka u kojoj imigracija radne snage iz dalekih azijskih zemalja prestaje biti ekonomska mjera, a postaje jedini vještački mehanizam održavanja sistema na aparatima?
Dok se fertilna baza isušuje, a gradovi postaju prividi vitalnosti koji samo hanibalizuju vlastitu periferiju, postavljamo pitanje: je li Bosna i Hercegovina već postala “bivša zemlja” u biološkom smislu? Odgovore tražimo u razgovoru s doc. dr. Aleksandrom Majićem s Prirodno-matematičkog fakulteta u Banjaluci.
U Republici Srpskoj negativan prirodni priraštaj traje već više od dvije decenije. U kojem trenutku demografski minus prestaje biti statistika i postaje strukturalni lom – faza u kojoj se populacija više ne može sama reprodukovati?
– Na prostoru Republike Srpske prvi put je 2002. godine registrovana negativna stopa prirodnog priraštaja i od tada Srpska u kontinuitetu ima negativno prirodno kretanje stanovništva. Prema posljednjim podacima za 2024. godinu, samo su dvije od 64 lokalne zajednice imale pozitivan prirodni priraštaj (Kotor-Varoš i Osmaci).
Geneza nestajanja: Od ruralne tišine do opšte depopulacije
Na prostoru BiH proces ukupne depopulacije prvi put se pojavio pedesetih godina XX vijeka u ruralnim prostorima. Tokom šezdesetih godina XX vijeka ovaj proces je zahvatio centre zajednice sela (veća seoska naselja), dok je tokom sedamdesetih godina smanjenje stanovništva evidentirano na cjelokupnim prostorima pojedinih opština, prvenstveno na području Visoke Krajine i Hercegovine. Krajem 70-ih godina XX vijeka (1978. godine) u BiH je prvi put registrovana stopa fertiliteta ispod nivoa za prosto obnavljanje (ispod 2,1 djeteta po fertilnoj ženi) i već tada se mogao naslutiti demografski pad ovoga prostora. Nažalost, dešavanja tokom 90-ih godina XX vijeka dodatno su ubrzala i intenzivirala ove negativne procese na prostoru cijele Bosne i Hercegovine.
Generalno, smatra se da za populacije koje dosegnu izrazito nizak fertilitet (Lowest-Low Fertility), ispod 1,3 djeteta po fertilnoj ženi, nema demografskog oporavka. Nažalost, u Republici Srpskoj ta vrijednost bila je na tom nivou, mada posljednjih godina bilježi se porast stope ukupnog fertiliteta i ona je u 2024. godini bila na nivou od 1,47 djece po fertilnoj ženi. Takođe, nažalost, na nivou cijele BiH ta stopa je iste godine (2024) bila samo 1,17, što je među najnižim vrijednostima u svijetu.
Ali, objektivno, stopa fertiliteta je znatno veća u oba entiteta, s obzirom na nerealne procjene stanovništva i nedostatak popisa, koji nije obavljen u ovom popisnom krugu.
U posljednjih nekoliko godina broj rođenih u RS stabilizirao se na oko devet hiljada godišnje, dok broj umrlih često prelazi devetnaest hiljada. Kada razlika postane ovako izražena, ulazimo li već u fazu ubrzanog i teško zaustavljivog demografskog pada?
– Da, posljednjih 10-ak godina broj rođenih u RS-u je između 9.100 i 9.400 djece. Zvanična stopa nataliteta je oko 8,5 promila, mada je realna stopa znatno veća zbog nerealnih procjena ukupne i fertilne populacije. S obzirom na to da se konstantno smanjuje baza fertilnih žena, dakle potencijalnih majki (između 15 i 49 godina), primarni cilj u Republici Srpskoj je zadržati nivo rađanja iznad 9.000, što će biti veliki izazov. Samim tim bi se i povećala stopa ukupnog fertiliteta. Dakle, glavna prepreka nataliteta u narednoj deceniji biće smanjena baza fertilnih žena, što će se definitivno odraziti na ukupan broj rođenih.
Ako pogledamo posljednje dvije decenije, uočava se porast broja umrlih. Rast mortaliteta isključivo je posljedica narušene starosne strukture i povećanja udjela osoba starije životne dobi u ukupnoj populaciji. Iako se životni vijek (očekivano trajanje života) kontinuirano povećava, mortalitet predstavlja izrazito negativnu odrednicu prirodnog kretanja u Srpskoj. Najviše stope smrtnosti registrovane su tokom pandemije kovida 19, tokom 2021. i 2022. godine, kada je broj umrlih dosegao rekordnu vrijednost (preko 19.000 lica).
Često se govori o ukupnom broju stanovnika, ali Vi naglašavate da je ključna struktura populacije. Kakvo društvo nastaje kada iz zemlje odlaze mlađi i obrazovaniji, a stariji slojevi ostaju dominantni?
– Popis stanovništva je ključni dokument za sprovođenje ekonomskih i socijalnih politika u svakoj državi. Nažalost, mi već 13 godina nemamo zvaničan popis stanovništva, tako da smo uskraćeni u svakom pogledu. Naravno, teorija migracije ukazuje na to da većinu mobilnosti stanovništva čine mlađe i obrazovanije osobe, dakle populacija između 20 i 35 godina, što je i najreproduktivnija populacija i najproduktivniji dio radnog kontingenta. Naravno, odlaskom mlađih u inostranstvo, na emigracionom prostoru ostaje pretežno starija populacija. Slični trendovi mogu se uočiti i kod migracija selo – grad, gdje u ruralnim zonama pretežno dominira starija populacija.
Tranzitna nada: BiH kao čekaonica između Azije i EU
U mnogim evropskim zemljama niska stopa nataliteta ublažava se imigracijom. Da li je u slučaju BiH takav scenarij uopšte realan ili se suočavamo s demografskim padom bez mehanizma koji ga može nadomjestiti?
– Većina razvijenih evropskih zemalja svoj demografski potencijal “osvježava” imigracijom iz drugih regiona i zemalja sa manjim stepenom ekonomskog razvoja. Tipične imigracione zemlje su Njemačka, Austrija, skandinavske zemlje, pa čak i Slovenija, koja je atraktivna baza za državljane Bosne i Hercegovine. Mi trenutno nismo na stepenu ekonomskog razvoja koji bi bio poželjan za državljane nekih drugih evropskih zemalja. Međutim, u posljednje vrijeme BiH se suočava sa deficitom radne snage, posebno u građevinskom sektoru, koji se nadomještava radnicima iz mnogih azijskih zemalja. Vrijeme će pokazati da li će se te osobe zadržati u Bosni i Hercegovini ili oni BiH smatraju tranzitnom stanicom za odlazak u zemlje Evropske unije.
Da li će demografska kriza u BiH prvo isprazniti periferiju – male gradove i sela – prije nego što ozbiljno pogodi veće urbane centre, ili se taj proces već paralelno dešava na svim nivoima?
– Kao što sam naveo, ruralni prostor u BiH počeo se prazniti u drugoj polovini XX vijeka. Generalno, manji gradovi i opštine imaju izražen proces ukupne depopulacije. Tome u prilog ide i činjenica da su unutrašnje migracije u okviru BiH usmjerene ka većim regionalnim centrima. Konkretno, u Republici Srpskoj najveći priliv stanovništva registruje se u Banjaluci, Bijeljini, Istočnom Sarajevu i Trebinju, dok ostale lokalne zajednice većinom bilježe negativan saldo unutrašnjih migracija. Slična situacija je i u Federaciji Bosne i Hercegovine.
Ako se nastavi ovakav trend iseljavanja i starenja stanovništva, u kojem trenutku demografska kriza prestaje biti problem budućnosti i postaje pitanje održivosti države u njenom sadašnjem obliku?
– Generalno, nizak natalitet i smanjenje broja rođenih reflektuju se na smanjenje broja učenika u osnovnim školama, srednjim školama i na fakultetima. Ovaj proces takođe će se odraziti i na smanjenje fertilnog i radnog kontingenta u bližoj budućnosti. Na drugoj strani imamo proces demografskog starenja i povećanje udjela starog stanovništva u ukupnoj populaciji. Sve ovo utiče na disbalans broja radnika i penzionera. Naime, idealan odnos je 3 radnika na 1 penzionera (3:1), koji se smatra održivim za stabilan penzioni sistem, ali nažalost trenutna situacija u BiH je drastično drugačija i taj odnos je približno 1:1, što znači da jedan radnik finansira jednog penzionera.
Biološki epilog
Ako je 1,17 dijagnoza, a 1:1 sudbina, onda je Bosna i Hercegovina društvo koje je odavno prešlo tačku bez povratka, samo nam to još niko nije zvanično javio. Statistika je rekla svoje, na redu je biologija.
