Na prvi pogled, grafikon izgleda kao još jedna suha statistika. Krug, procenti, boje, imena naroda. Međutim, kad se malo duže zadrži pogled, postaje jasno: ovo nije tehnički podatak, nego ključ za razumijevanje kako je Osmansko carstvo zaista funkcionisalo.
Riječ je o etničkom porijeklu 292 velika vezira – ljudi koji su u praksi vodili državu, donosili odluke o ratu i miru, finansijama, zakonima i administraciji. Sultani su bili simbol i vrhovni autoritet, ali veliki vezir je bio izvršna vlast carstva.
Carstvo koje nije vodio samo “jedan narod”
Prema dostupnim podacima (baziranim na historijskim izvorima i listama velikih vezira):
- Turci čine najveći dio – oko 140 velikih vezira
- Albanci slijede s oko 49
- Bošnjaci su na trećem mjestu s oko 20 velikih vezira
- Zastupljeni su i Gruzini, Abazini, Srbi, Grci, Jermeni, Mađari, Hrvati, pa čak i pojedinci italijanskog i ruskog porijekla
Ovo nije izuzetak. Ovo je sistem.
Osmansko carstvo nije bilo nacionalna država u modernom smislu, nego imperijalna administrativna mašina koja je birala ljude po sposobnosti, lojalnosti i obrazovanju – ne po krvi.
Zašto su Bošnjaci bili među vrhom vlasti
Posebno je zanimljivo mjesto Bošnjaka u toj strukturi. S dvadesetak velikih vezira, Bosna i Hercegovina nije bila periferija Carstva, nego jedan od njegovih kadrovskih rezervoara.
Razlozi su višeslojni:
- Bosna je bila granična i vojno izložena pokrajina
- Lokalno plemstvo se rano integrisalo u osmanski sistem
- Obrazovanje u medresama i vojno-administrativnim školama bilo je dostupno
- Lojalnost Carstvu često je bila jača od lokalnih identiteta
Najpoznatiji primjer je, naravno, Mehmed-paša Sokolović, ali on nije izuzetak – on je vrhunac jednog obrasca.
Devširma i “menadžment imperije”
Grafikon pokazuje i kategoriju devširme – sistema u kojem su dječaci iz kršćanskih porodica odvođeni, obrazovani i uključivani u državnu elitu. Danas se o tome vodi emotivna i često pojednostavljena rasprava, ali historijska činjenica je jasna:
Devširma je bila mehanizam stvaranja lojalne, obrazovane elite.
Mnogi od tih ljudi:
- nisu imali lokalne feudalne veze
- zavisili su isključivo od države
- bili su spremni provoditi centralnu vlast bez kompromisa
Iz perspektive imperije – to je bio izuzetno efikasan sistem upravljanja.
Lekcija koju Balkan uporno propušta
Ono što ovaj grafikon zapravo razotkriva jeste jedna neugodna istina za savremeni Balkan:
Osmansko carstvo je prije 400 godina imalo funkcionalniji multietnički sistem vlasti nego što ga mi danas možemo zamisliti.
U carstvu:
- porijeklo nije automatski značilo isključenje
- lojalnost i sposobnost su donosile moć
- identitet je bio složen, ne isključiv
Danas, na istom prostoru, identitet se koristi kao oružje protiv države, a ne kao njen resurs.
Zašto je ovo važno danas
Ova statistika nije nostalgija, niti pokušaj idealizacije Osmanskog carstva. Ona je podsjetnik da su:
- multietničke strukture vlasti moguće
- kompetencija i lojalnost mogu biti jače od etničkih linija
- Balkan nije “osuđen” na vječnu podjelu – to je izbor, ne sudbina
Ako je jedna imperija, bez interneta, bez modernih institucija i bez demokratije, mogla upravljati desetinama naroda – pitanje nije da li mi danas možemo.
Pitanje je: da li uopšte želimo.
