U burnoj istoriji srednjovjekovne Bosne, ime Stjepana Tvrtka I Kotromanića stoji kao sinonim za zlatno doba, ekspanziju i neprikosnoveni suverenitet. Bio je posljednji bosanski ban i prvi bosanski kralj, vladar pod kojim je Bosna dostigla svoj najveći politički, vojni i teritorijalni uspon, protežući se od rijeke Save do Jadranskog mora. Ipak, njegova veličina, i samim tim bosanska državnost, danas su predmet neprestane istorijske revizije, gdje se pokušava oteti njegov identitet i svesti ga na vazala ili “srpskog kralja”.
Naša analiza će se fokusirati na istorijske dokaze koji Tvrtka postavljaju kao najvećeg srednjovjekovnog bosanskog vladara, dok s punom kritičnošću razmatramo kontroverze oko njegovog krunisanja i titule.
Pionir državnosti: Banovanje i stvaranje sile
Tvrtko I rođen je oko 1338. godine, kao sin kneza Vladislava Kotromanića i Jelene Šubić. Na prijestolje Bosne sjeo je kao ban sa samo 15 godina (1353), naslijedivši svog strica Stjepana II Kotromanića. Prvi period njegove vladavine bio je borba za opstanak, suočavajući se s unutrašnjom pobunom plemstva i vanjskim prijetnjama od Ugarske.
Za razliku od svojih prethodnika, Tvrtko I je aktivno i uspješno počeo da se suprotstavlja susjedima koji su godinama prijetili opstanku Bosne. Njegov uspon je kulminirao uspješnim smirivanjem unutrašnjih plemića i pobjedom nad moćnim županom Nikolom Altomanovićem, čime je osvojio dijelove teritorije na istoku.
Kraljevina Bosna
Ključni moment u njegovoj vladavini je krunisanje 1377. godine, čime je Bosna uzdignuta u rang kraljevine.
Gdje je krunisan?
Dugo vremena se u dijelu istoriografije smatralo da je Tvrtko krunisan u Manastiru Mileševa (u Polimlju, današnja Srbija), navodno na grobu Svetog Save, kako bi legitimizirao svoje pravo na srpsku krunu. Međutim, među bosanskohercegovačkim istoričarima preovladava mišljenje da je krunidba obavljena u Milima (današnji Arnautovići) kod Visokog, gdje se nalazila crkva Svetog Nikole i krunidbena crkva bosanskih vladara. Grobnica bosanskih vladara, gdje su pronađeni i ostaci Tvrtka I, otkrivena je upravo 1909. godine u Arnautovićima, što je snažan arheološki dokaz u prilog tezi o Bosni kao mjestu krunisanja.
Zašto “kralj Srbljem”?
Srpski istoričari ističu njegovu titulu “kralj Srbljem” (Srba) kao dokaz da je bio srpski vladar. Međutim, ova titula mora biti interpretirana kroz prizmu srednjovjekovnog prava i političke ambicije:
- Legitimitet Nemanjića: Tvrtkova baba, Jelisaveta Nemanjić, bila je kćerka srpskog kralja Dragutina Nemanjića. Osvajanjem dijelova srpske zemlje (koje je ranije držao Nikola Altomanović), Tvrtko je stekao dinastičko pravo na upražnjenu krunu Nemanjića. Uzevši ime Stefan (dinastičko ime Nemanjića), on je time samo formalno polagao pravo na tu titulu, jačajući svoj položaj u odnosu na susjede i Vizantiju.
- Politička titula, ne nacionalna opredijeljenost: Srednjovjekovne titule su bile teritorijalne i dinastičke, a ne nacionalne u modernom smislu. Tvrtkov cilj nije bio da postane “srpski kralj”, već da proširi teritorijalni obim Bosanskog Kraljevstva i stekne vanjski ugled.
- Primarna titula: Njegova puna titula, koja se javlja u poveljama, uvijek naglašava Bosnu: kralj Srbljem, Bosni, Pomorju, Humskoj zemlji, Donjim krajem, Zapadnim stranama, Usori i Podrinju. Bosna je uvijek navedena kao centralni dio i temelj njegovog kraljevstva. Njegova stvarna moć i baza podrške bila je u Bosanskom Kraljevstvu.
Teritorijalni trijumf i evropska velesila
Pod Tvrtkom I, Bosna je postala najveća kraljevina na Balkanu. Njegov politički i vojni genij doveo je do ekspanzije na tri ključna fronta:
- Na istoku: Osvojio je dijelove Srbije i Crne Gore (Zeta i Trebinjska oblast), te je 1382. godine osnovao Novi (današnji Herceg Novi) kao luku za izvoz bosanskog srebra i soli, s ciljem ekonomske nezavisnosti od Dubrovnika.
- Na zapadu: Iskoristio je unutrašnje sukobe u Ugarskoj, te se u titulaturi nazvao i “kraljem Dalmacije, Hrvatske i Primorja“. Do 1390. godine, pod njegovu vlast su potpali gradovi Split, Trogir, Šibenik i otoci Brač, Hvar i Korčula. To je bio vrhunac njegove moći, Bosna je izbila na Jadransko more.
- Vojna snaga: Njegova vojska je bila izuzetno sposobna. Pod vodstvom kneza Vlatka Vukovića, bosanske snage su 1388. godine kod Bileće nanijele prvi ozbiljan poraz Osmanlijama na evropskom tlu, čime je Tvrtko pokazao da je Bosna vojno sposobna da brani svoje granice.
Otac bosanske suverenosti
Tvrtko I umro je iznenada 10. marta 1391. godine, ostavljajući iza sebe Bosnu kakvu je sanjao: veliku, nezavisnu i moćnu.
Za Bosnu, Tvrtko je simbol višestoljetne državnosti i kontinuiteta. Njegovo naslijeđe je:
- Kulturni procvat: Period njegove vladavine obilježava veliki kulturni i privredni uspon. Bosna je imala vlastitu kovnicu novca (zlatnike s grbom s ljiljanima), a ljiljani su kasnije poslužili kao osnova za državnu zastavu Bosne i Hercegovine.
- Politička stabilnost: Uspio je pacificirati domaće plemstvo i osigurati političku stabilnost, što je preduvjet za sve uspjehe.
- Simbol ujedinjenja: Iako je bio katolik po odgoju, uspijevao je održavati mir između Katoličke crkve, Pravoslavne crkve i Crkve bosanske (bogumila), pokazujući sposobnost Bosne za suživot.
Teze srpskih istoričara o Tvrtku kao “srpskom kralju” često su dio moderne političke agende usmjerene na negiranje bosanske državnosti i identiteta. Međutim, istorijske činjenice su neumoljive: Tvrtko I je svoju dinastičku vezu s Nemanjićima koristio kao sredstvo za legitimaciju teritorijalnih osvajanja, ali je temelj i srce njegove države bila Kraljevina Bosna. Njegova vladavina je bila bosanski trijumf, a on je bio prvi i najveći kralj Bosne.
Njegova priča je trajni podsjetnik na to da se istina o srednjovjekovnoj Bosni ne nalazi u jednostranim nacionalističkim narativima, već u složenosti istorijskih izvora, bosanskom ponosu i kamenim spomenicima koji svjedoče o veličini Kotromanića.
