Republika Srpska, jedan od dva entiteta Bosne i Hercegovine, u posljednjoj deceniji postala je poligon intenzivnog geopolitičkog nadmetanja, unutrašnjih previranja i, sve više, dominacije političkih figura koje se nalaze na crnim listama Sjedinjenih Američkih Država.
Fenomen “crnolistaša“, osoba pod direktnim sankcijama američkog State Departmenta i Ministarstva finansija, postao je centralni stub političke scene entiteta. Dok se (nelegalni) lider Republike Srpske, Milorad Dodik, uporno trudi da kreira narativ o “nepokolebljivom otporu” i “prijateljstvu s Istokom”, stvarnost na terenu je sumornija: sve dublja izolacija, ekonomski pritisci i nejanjavajući pritisak SAD-a koji, paradoksalno, nastavlja kontinuitet čak i dolaskom Donalda Trumpa na vlast.
Američke sankcije su moćan, često potcijenjen, instrument vanjske politike koji se koristi za izolaciju pojedinaca i entiteta koji se smatraju prijetnjom američkim nacionalnim interesima, demokratiji, vladavini prava ili regionalnoj stabilnosti. Za zvaničnike iz Republike Srpske, sankcije su se uglavnom odnosile na:
- Podrivanje Dejtonskog mirovnog sporazuma: Akcije i retorika koje dovode u pitanje suverenitet, teritorijalni integritet i ustavni poredak Bosne i Hercegovine.
- Korupciju: Umiješanost u sistemsku korupciju koja slabi institucije i opstruira ekonomski razvoj.
- Opstrukciju demokratskih procesa: Pokušaji slabljenja pravosuđa, medijskih sloboda i izbornih integriteta.
Biti na crnoj listi znači zamrzavanje imovine u SAD-u, zabranu putovanja u SAD, te, što je najvažnije, zabranu američkim firmama i građanima da posluju sa sankcionisanim pojedincima ili entitetima pod njihovom kontrolom. Ovo stvara kaskadni efekat jer se mnoge evropske banke i firme, zbog straha od sekundarnih sankcija, također distanciraju od crnolistaša, efektivno ih izolirajući iz globalnog finansijskog sistema.
Milorad Dodik je najistaknutiji primjer “crnolistaša” i centralna figura u ovom narativu. Njegova politička karijera je evoluirala od pragmatičnog socijaldemokrata do glasnog zastupnika etno-nacionalističkih politika i secesionističkih tendencija. Pod sankcijama je još od 2017. godine, a lista optužbi se proširuje sa svakim novim pokušajem podrivanja državnih institucija BiH.
Dodikova retorika je konstantna: negira genocid u Srebrenici, slavi ratne zločince, prijeti otcjepljenjem RS od BiH, kritikuje visokog predstavnika i zapadne ambasade, a sve to predstavlja kao borbu za “srpske interese” i “suverenitet” Republike Srpske. Njegova politička platforma postala je sinonim za prkos međunarodnoj zajednici, posebno SAD-u i EU.
Međutim, ovaj prkos ima svoju cijenu. Iako Dodik i njegovi saradnici i dalje drže uzde vlasti u Republici Srpskoj, njihov utjecaj izvan entitetskih granica drastično opada. Finansijske institucije, investitori i međunarodni partneri sve više izbjegavaju poslovanje sa RS-om dok god su ključni političari pod sankcijama, što direktno utiče na ekonomiju i život običnih građana.
Kako je Trump razočarao Dodika
Jedna od ključnih zabluda u regionu bila je da će dolaskom Donalda Trumpa na vlast politika SAD-a prema Zapadnom Balkanu, a posebno prema BiH i Republici Srpskoj, oslabiti ili se promijeniti. Trump je poznat po svojoj “America First” politici i sklonosti ka izolacionizmu, što je neke navelo da vjeruju da će američki angažman u BiH biti smanjen.
Međutim, stvarnost je pokazala suprotno. Bez obzira na to ko sjedi u Bijeloj kući, američka administracija zadržava konzistentnu politiku očuvanja Dejtonskog mirovnog sporazuma i suvereniteta BiH. Pod Trumpovom administracijom, sankcije su se nastavile, pa čak i proširivale. Razlozi su jasni:
- Stabilnost regiona: Nestabilnost na Zapadnom Balkanu ima potencijal da se prelije i ugrozi šire evropske interese, što je nešto što ni jedna američka administracija ne želi dozvoliti.
- Borba protiv korupcije: Bez obzira na Trumpovu retoriku, borba protiv korupcije u inostranstvu ostaje segment američke vanjske politike, jer se korupcija vidi kao destabilizirajući faktor.
- Geopolitički utjecaj: SAD želi zadržati svoj utjecaj u regionu i spriječiti preveliki utjecaj Rusije i Kine.
Stoga, očekivanja da će eventualni povratak Trumpa na vlast značiti “zeleno svjetlo” za secesionističke planove Dodika su, prema svemu sudeći, neosnovana. Prustisak State Departmenta i OFAC-a na “crnolistaše” u Republici Srpskoj pokazuje da je to duboko ukorijenjena strategija, neovisna o partijskoj pripadnosti predsjednika.
“Prijatelji u Rusiji”: Simbolična podrška
Milorad Dodik često naglašava svoje bliske veze s Rusijom i predsjednikom Vladimirom Putinom. Posjete Moskvi, sastanci s Putinom, i retorika podrške Rusiji, služe mu kao pokušaj da kompenzuje nedostatak podrške Zapada i da se predstavi kao lider sa snažnim međunarodnim vezama.
Međutim, i ova “prijateljstva” imaju svoja ograničenja:
- Ekonomska ovisnost: Ekonomija Republike Srpske je daleko više integrirana sa EU nego sa Rusijom. Sankcije Zapada daleko su bolnije za RS nego bilo kakva podrška koja dolazi iz Rusije. Ruske investicije su minimalne, a ruski novac ne može zamijeniti pristup zapadnom finansijskom tržištu.
- Geopolitička izolacija: Dok Rusija pruža političku podršku Dodiku na međunarodnim forumima (npr. u Vijeću sigurnosti UN-a), to ne prevodi u značajnu materijalnu pomoć niti u otvaranje novih ekonomskih puteva koji bi zaobišli zapadne sankcije. Zapravo, Dodikova retorika o Rusiji često produbljuje njegovu izolaciju od Zapada.
- Simbolička podrška: Posjete Moskvi su uglavnom simbolične, služeći za unutrašnju političku scenu u RS-u, gdje se Dodik prikazuje kao “zaštitnik srpstva” i “čovjek s jakim vezama”. Realni utjecaj na svakodnevni život građana RS-a je minimalan.
Budući scenariji
Vladavina “crnolistaša” ostavlja duboke posljedice na Republiku Srpsku. Građani se suočavaju s ekonomskim stagnacijama, manjkom investicija i općim osjećajem neizvjesnosti. Mladi napuštaju entitet u potrazi za boljim prilikama, dok se politička scena polarizira između onih koji podržavaju Dodika i opozicije koja se bori da se izbori u sve više kontrolisanom medijskom i političkom prostoru.
Budućnost Republike Srpske pod vladavinom sankcioniranih pojedinaca ostaje neizvjesna. Bez suštinske promjene politike i odnosa prema državnim institucijama BiH, te bez ispunjavanja zapadnih standarda vladavine prava i borbe protiv korupcije, izolacija će se samo produbljivati. Pritisak SAD-a neće jenjavati, jer se radi o strateškim interesima koji transcendiraju individualne administracije.
Milorad Dodik, iako se čini nepobjedivim na domaćem terenu, sve više postaje figura koja stoji na marginama međunarodne scene, okružena samo simboličnom podrškom. Pitanje je koliko dugo će građani Republike Srpske biti spremni plaćati cijenu ove izolacije i političkog prkosa, dok stvarni razvoj i prosperitet izmiču, zarobljeni u sjeni crnih lista i geopolitičkih igara.
