Bosna i Hercegovina danas ne živi tamo gdje joj piše adresa. Njena zastava se vije, institucije formalno postoje, izbori se održavaju, ali država kao suvereni politički subjekt odavno ne boravi na vlastitoj teritoriji. Ona je u egzilu. Ne geografskom, nego političkom, institucionalnom i mentalnom.
Bosna nije okupirana tenkovima. Ona je okupirana procedurama, vetima, “mehanizmima zaštite”, stranim tutorima i domaćim političkim satelitima. To je egzil bez granice, bez pasoša i bez dana povratka.
Država koja formalno postoji, ali ne odlučuje
Bosna i Hercegovina je vjerovatno jedina država u Evropi u kojoj država ne može odlučiti o sebi bez saglasnosti onih koji je ne priznaju. To nije paradoks – to je sistem.
U praksi, BiH nema:
- jedinstvenu vanjsku politiku
- funkcionalnu odbrambenu strategiju
- ekonomsku suverenost
- kontrolu nad vlastitim narativom
Sve ključne odluke se ili blokiraju iznutra ili „usaglašavaju“ izvana. Tako nastaje država koja je stalno prisutna, ali nikada stvarno tu.
Egzil institucija: parlament, vlada, sudovi
Bosanski parlament više liči na pozorišnu scenu nego na mjesto suverenog odlučivanja. Zakoni se ne donose da bi rješavali probleme, nego da bi testirali granice blokade.
Vijeće ministara funkcioniše kao privremeni servis, a ne izvršna vlast. Sudovi su formalno nezavisni, ali politički okruženi minama. Ustavni sud je stalno pod napadom, jer je jedini koji još podsjeća da država uopšte postoji.
Institucije nisu razorene — one su izmještene iz realnog života. To je egzil u vlastitoj zgradi.
Egzil naroda: masovni odlazak kao tihi referendum
Svake godine desetine hiljada ljudi napuštaju BiH. Ne zato što ne vole zemlju, nego zato što država ne uzvraća lojalnost.
Ovo nije klasična emigracija. Ovo je tiho povlačenje društva iz sistema koji ne funkcioniše. Mladi ne protestuju, ne dižu revolucije – oni pakuju kofere. To je najteža presuda jednoj državi.
Bosna ne gubi stanovništvo. Bosna gubi vjeru u budućnost.
Međunarodna zajednica: čuvar statusa quo, ne države
Bosna je već decenijama pod nadzorom međunarodne zajednice koja se ponaša kao stanodavac koji ne popravlja instalacije, ali zabranjuje renoviranje.
Dayton je zamišljen kao privremeni okvir. Pretvoren je u dogmu. Svako ko kaže da je sistem neodrživ – dobije odgovor da „nema konsenzusa za promjene“.
Naravno da nema. Jer sistem je napravljen tako da konsenzus bude nemoguć.
Bosna je tako postala eksperimentalni prostor gdje se stabilnost mjeri odsustvom eksplozije, a ne prisustvom života.
Egzil suvereniteta: država bez kontrole nad sobom
Prava država ima monopol nad:
- zakonima
- silom
- granicama
- budućnošću
Bosna nema nijedan od ta četiri u punom kapacitetu.
Dio teritorije otvoreno radi protiv države. Drugi dio je umoran od čekanja. Treći dio je zarobljen između identitetskih strahova i ekonomske bijede.
Rezultat je država koja se stalno brani, a nikada ne razvija.
Mentalni egzil: navikavanje na nenormalno
Najopasniji oblik egzila nije politički, nego psihološki. Bosanci i Hercegovci su se navikli na:
- blokade
- poniženja
- prijetnje secesijom
- međunarodne lekcije bez rješenja
Nenormalno je postalo normalno. A kad se to desi, država više ne propada naglo – ona tiho nestaje.
Historijska paralela: Katarina, pa opet Katarina
Bosna je i ranije bila u egzilu. Nakon 1463. nije nestala s mape, ali je nestala iz odlučivanja. Katarina je hodala Rimom kao kraljica bez kraljevstva.
Danas Bosna hoda Evropom kao država bez države. Priznata, ali neutjecajna. Prisutna, ali nevažna.
Historija se ne ponavlja identično. Ona se prepoznaje po obrascima.
Može li se egzil završiti?
Da. Ali ne spolja.
Bosna se neće vratiti iz egzila zahvaljujući Briselu, Washingtonu ili nekom „novom paketu“. Povratak je moguć samo ako se desi unutrašnji lom svijesti:
– da se prestane glumiti funkcionalnost
– da se otvoreno kaže da je sistem neodrživ
– da se država prestane braniti proceduralno, a počne politički
Egzil se završava tek kad se prestane čekati dozvola za povratak.
Zaključak koji nije utješan
Bosna danas nije propala država. To bi bilo jednostavnije. Ona je zamrznuta država, u trajnom međuprostoru između postojanja i nestajanja.
Egzil ne traje zato što je neizbježan. Traje zato što je nekima koristan, a drugima podnošljiv.
Ali historija nas uči jedno:
države u trajnom egzilu ili se vrate kući — ili nestanu.
Bosna još ima izbor.
Ali vrijeme više nije njen saveznik.
