Aktuelna situacija na Zapadnoj obali, gdje izraelski doseljenici uz podršku države nastavljaju zauzimati palestinsku zemlju, ne predstavlja iznenadni ili izolirani fenomen. Naprotiv, riječ je o procesu koji traje više od sedam decenija i koji je oblikovao političku, demografsku i teritorijalnu stvarnost prostora između rijeke Jordan i Sredozemnog mora.
Ovaj tekst pruža historijsku i analitičku sliku tog procesa, od 1947. do danas, i objašnjava zašto međunarodna zajednica sve češće govori o “de facto aneksiji” Zapadne obale.
Historijski okvir: podjela Palestine 1947.
Godine 1947., UN je predložio Plan podjele Palestine (Rezolucija 181). Njime su predviđene dvije države — jevrejska i arapska — dok je Jeruzalem trebao imati poseban međunarodni status.
Ključni problem plana bio je u tome da je većina zemlje dodijeljena budućoj jevrejskoj državi, iako su Palestinci tada činili oko 65% stanovništva. Plan je izazvao duboke političke lomove, a 1948. izbio je rat koji je rezultirao:
- formiranjem države Izrael
- raseljavanjem preko 700.000 Palestinaca
- uništavanjem više od 400 palestinskih sela
- uspostavljanjem linija primirja, a ne formalnih granica
Ovaj događaj Palestinci nazivaju Nakba — “katastrofa”, jer je već tada počeo proces gubitka teritorije koji traje do danas.
Nakon 1967.: početak politike naseljavanja
Nakon Šestodnevnog rata 1967., Izrael zauzima:
- Zapadnu obalu, uključujući Istočni Jeruzalem
- Gazu
- Golansku visoravan
- Sinaj (vratio Egiptu 1982.)
U tom trenutku započinje ono što pravnici kasnije nazivaju politika naseljavanja — premještanje izraelskih civila na okupirane teritorije, što je prema Četvrtoj ženevskoj konvenciji zabranjeno. Međunarodno pravo jasno kaže:
“Okupirajuća sila ne smije preseliti dijelove vlastitog civilnog stanovništva na teritorij koji okupira.”
Uprkos tome, Izrael je od 1967. do danas izgradio više od 280 naselja i outpostova, u kojima živi više od 750.000 doseljenika — većina na Zapadnoj obali, uključujući Istočni Jeruzalem.
Zašto je Zapadna obala ključna?
Zapadna obala ima:
- ekonomski najvredniju palestinsku zemlju
- ključne resurse poput vode (akviferi)
- religijski značaj za više zajednica
- topografski strateški značaj
Kao rezultat:
- Izraelska država gradi puteve samo za doseljenike.
- Palestincima se ograničava kretanje checkpointima.
- Velika palestinska sela i gradovi postaju izolirani “otočići”.
- Mnoge oblasti su označene kao “vojne zone” i zabranjene za palestinski razvoj.
To stvara geografsku i demografsku fragmentaciju koja otežava stvaranje održive palestinske države.
2023–2025: ubrzanje doseljavanja
Nakon eskalacije u Gazi 2023. godine, politika naseljavanja ubrzano je pojačana. Prema izvještajima UN-a, EU-a i izraelskih organizacija poput B’Tselem-a:
- broj napada doseljenika na Palestince se povećao
- Palestinska sela se intenzivno potiskuju ili potpuno prazne
- Zauzimaju se poljoprivredne površine pod izgovorom “sigurnosti”
- Država legalizira outpostove koji su ranije bili ilegalni i po izraelskom pravu
- Na mjestima gdje su živjeli Palestinci niču farme doseljenika i vojni objekti
Izraelski aktivisti za ljudska prava ovo nazivaju “tihom aneksijom”, jer nema formalne deklaracije, ali se stvaraju nepovratne činjenice na terenu.
Paralele od 1947. do danas
Postoji jasan kontinuitet:
a) Prvo – stvaranje demografskih činjenica
Od 1947. do danas, promjena demografske slike ključna je strategija.
Cilj je uvijek bio isti: osigurati maksimalnu zemlju s minimalnim brojem Palestinaca.
b) Drugo – urbanistička i infrastrukturna kontrola
Izraelska mreža puteva, kontrolnih tačaka, zidova i zona A/B/C na Zapadnoj obali stvara novi oblik teritorijalne realnosti koji favorizira doseljenike, a ograničava Palestince.
c) Treće – pravni mehanizmi
Koriste se:
- Osmanski zemljišni zakoni
- Britanske kolonijalne odredbe
- Izraelski vojni dekretni sistemi
- Današnji izraelski sudovi
Sve s ciljem da se palestinska zemlja označi kao “državna” i zatim dodijeli naseljeničkim blokovima.
d) Četvrto – minimiziranje međunarodnog pritiska
Iako međunarodne institucije redovno osuđuju naseljavanje, Izrael se politički oslanja na:
- SAD
- dio EU
- regionalne sporazume (Abraham Accords)
što smanjuje efektivnost međunarodnih sankcija ili političkih posljedica.
Da li je riječ o aneksiji?
Prema:
- UN-ovim specijalnim izvještačima
- Međunarodnom sudu pravde
- Organizacijama poput Human Rights Watch-a i Amnestyja
- Mnogim evropskim državama
— politika koja se provodi na Zapadnoj obali predstavlja de facto aneksiju, jer se prostor integriše u izraelski administrativni, sigurnosni i ekonomski sistem.
Izrael odbacuje te tvrdnje, ali realnost je da se:
- širi teritorijalna kontrola
- povećava broj doseljenika
- smanjuje palestinska prisutnost
- mijenja struktura vlasništva nad zemljom
što su procesi karakteristični za aneksiju, čak i bez formalne objave.
Zašto se ovo nastavlja?
1. Unutrašnji politički motivi
Nacionalističke i vjerske stranke u Izraelu vide Zapadnu obalu kao:
- biblijsku zemlju
- stratešku prednost
- historijsku misiju
Njihov utjecaj u vladi posebno je porastao u posljednjim godinama.
2. Slab palestinski politički front
Palestinska uprava suočena je s:
- dubokom političkom krizom
- izgubljenom legitimnošću
- ekonomskim problemima
što slabi pregovaračku poziciju.
3. Nedostatak međunarodnih instrumenata prisile
UN donosi rezolucije, ali bez mehanizma provođenja one ostaju simbolične.
4. Geopolitički pomaci
Sukobi na Bliskom istoku, rivalitet velikih sila i potreba za regionalnim savezima čine Zapadnu obalu “manje prioritiziranom” u globalnoj politici.
Posljedice za Palestince
Na Zapadnoj obali se odvija proces koji mnogi analitičari opisuju kao:
- izbacivanje iz domova
- gubitak maslinjaka i zemljišta
- ograničavanje razvoja
- ekonomska ovisnost
- prisilno premještanje u prenapučene zone
Bez grafičkog opisa nasilja, dovoljno je reći da se radi o najintenzivnijem procesu prisvajanja teritorije u Evropi i susjedstvu nakon 1945. godine.
Da li je dvodržavno rješenje još moguće?
Brojni diplomati smatraju da je geografija Zapadne obale toliko izmijenjena da funkcionalna palestinska država više nije izvodiva u klasičnom smislu.
Postoje tri scenarija:
- Dvodržavno rješenje, ali s velikim kompromisima
- Jedna država, sa problemom jednakih prava
- Dalja fragmentacija, bez ikakvog dugoročnog rješenja
Većina međunarodnih institucija i dalje forsira dvodržni model, ali terenske činjenice govore nešto drugo.
Proces prisvajanja palestinske zemlje na Zapadnoj obali nije iznenada počeo 2023–2025., niti je rezultat jednog političkog ciklusa. To je dug historijski kontinuitet u kojem se teritorija polako, administrativno i demografski mijenja tako da odražava interese izraelske države i doseljeničkih pokreta.
Ključna istina glasi:
Mir i stabilnost na Bliskom istoku nisu mogući bez jasnog, pravednog i međunarodno priznatog rješenja za palestinsko pitanje.
Sve dok se nastavlja proces stjecanja zemlje bez pristanaka domorodačkog naroda, situacija će ostati izvor tenzija, nestabilnosti i humanitarnih kriza.
