Grad na granici stvarnog i mitskog
Na samom jugu Bosne i Hercegovine, na mjestu gdje Neretva prelazi iz nemirne rijeke u put prema moru, leže ostaci starog grada Gabele. Danas tiha, gotovo zaboravljena, Gabela je u srednjem vijeku bila jedno od ključnih trgovačkih i duhovnih čvorišta regije. No, osim historije, uz ovaj grad veže se i jedna intrigantna legenda: da je upravo Gabela, ili njen širi prostor, poslužila kao inspiracija Danteu Alighieriju za opis Purgatorija u Božanstvenoj komediji.
Na prvi pogled, to zvuči kao romantična lokalna priča. Ali kada se zagrebe ispod površine, granica između mita i nauke postaje iznenađujuće tanka.
Dante i Balkan: zaboravljene veze srednjovjekovne Evrope
Dante Alighieri nikada nije kročio u Bosnu — barem prema zvaničnim historiografskim podacima. Ipak, to ne znači da nije znao za ove krajeve. Srednjovjekovna Evropa bila je daleko povezanija nego što danas pretpostavljamo. Trgovci, hodočasnici, franjevci, diplomate i izbjeglice nosili su priče, opise i mape od Jadrana do Firence.
Bosna i Hum bili su poznati po svojoj „drugačijosti“: vjerskoj, političkoj i kulturološkoj. Upravo takvi prostori — rubni, neuklopljeni, između Istoka i Zapada — često su u srednjem vijeku doživljavani kao simbolični prostori iskušenja, pročišćenja i prijelaza. A to su upravo ključni pojmovi Purgatorija.
Gabela kao liminalni prostor
U Danteovoj viziji, Purgatorij nije ni pakao ni raj. On je prostor između — mjesto gdje duše prolaze kroz faze iskupljenja, penjanja i unutrašnje transformacije. Zanimljivo je da se Gabela u srednjem vijeku opisivala upravo kao takav „međuprostor“.
Smještena na granici različitih političkih i religijskih sfera — između katoličkog Zapada, pravoslavnog Istoka i bosanske crkve — Gabela je bila mjesto susreta, ali i sumnje. Franjevački izvori govore o njoj kao o području „duhovne borbe“, gdje se vjera, trgovina i politika neprestano sudaraju.
Za srednjovjekovni um, takva mjesta nisu bila samo geografska, već i metafizička.
Planina, rijeka i uspon: simbolika koja se ponavlja
Jedan od ključnih elemenata Danteovog Purgatorija jeste planina — usamljena, strma, smještena na rubu svijeta, okružena vodom. Iako Purgatorij u Božanstvenoj komediji ima kosmičku dimenziju, njegova simbolika podsjeća na stvarne pejzaže Mediterana i Balkana.
Područje oko Gabele karakteriziraju brda, strmi usponi, rijeka Neretva i blizina mora. Putnik koji dolazi s mora mora se penjati uz rijeku i kroz klisure — proces koji je u srednjem vijeku često imao i duhovno značenje. Uspon nije bio samo fizički, nego i simbolički: napor, iskušenje, promjena.
Naučnici koji se bave književnom geografijom primjećuju da Dante često koristi stvarne pejzaže kao temelje za svoje alegorije.
Trgovci, fratri i prijenos ideja
Jedan od najjačih argumenata protiv „čiste legende“ jeste mreža ljudi koja je povezivala Bosnu s Italijom. Franjevci iz Bosne studirali su u Italiji, boravili u Firenci, Padovi i Bologni. Trgovci iz Dubrovnika, Venecije i Ankone redovno su prolazili kroz Gabelu.
Ti ljudi nisu nosili samo robu — nosili su priče. Opise krajeva koji su za Zapadnjake bili egzotični, neobični, „na granici poznatog svijeta“. Upravo takvi opisi mogli su se pretvoriti u književnu inspiraciju.
Ne tvrdimo da je Dante „kopirao“ Gabelu. Ali je vrlo moguće da je slika prostora sličnih Gabeli — kao mjesta prijelaza, iskušenja i pročišćenja — bila dio kolektivne imaginacije iz koje je crpio.
Nauka protiv senzacionalizma
Važno je naglasiti: ne postoji direktan dokaz da je Gabela bila konkretni predložak Danteovog Purgatorija. Ozbiljna nauka to ne tvrdi. Ali isto tako, nauka ne odbacuje mogućnost da su stvarni prostori Balkana utjecali na simboličku geografiju srednjovjekovne književnosti.
Problem nastaje kada se mit pretvori u jeftinu senzaciju. Ono što je daleko zanimljivije jeste pitanje: zašto su upravo prostori poput Gabele proizvodili takve legende? Odgovor leži u njihovoj složenosti.
Bosna kao srednjovjekovni „Purgatorij“ Evrope
Bosna je stoljećima bila prostor koji Zapad nije znao kako da smjesti. Nije bila ni potpuno „pravovjerna“, ni heretička u klasičnom smislu. Nije bila ni Istok ni Zapad. Upravo ta ambivalentnost učinila ju je idealnom projekcijom za ideje pročišćenja, iskušenja i prelaska.
U tom smislu, Gabela nije samo geografska tačka, nego simbol šireg bosanskog iskustva — stalnog bivanja između, stalnog dokazivanja, stalnog penjanja uzbrdo.
Mit kao ogledalo identiteta
Legende poput ove ne opstaju zato što su doslovno tačne, već zato što pogađaju nešto dublje. Gabela kao mogući Purgatorij govori više o načinu na koji je Bosna percipirana — i kako je sama sebe doživljavala — nego o Danteu.
To je mit koji otkriva slojevitu historiju, a ne turistički trik.
Između nauke i poezije
Na kraju, možda je najpošteniji odgovor ovaj: Gabela vjerovatno nije bila Danteov konkretni model. Ali je vrlo moguće da je bila dio svijeta koji je Dante poznavao kroz priče, simbole i ideje.
A u srednjem vijeku, granica između stvarnog i simboličkog bila je daleko tanja nego danas.
U tom prostoru između — upravo tamo gdje leži i Gabela — rađali su se najveći mitovi evropske kulture.
