U historiji Balkana malo je ličnosti koje su istovremeno bile stub jedne imperije i trajni trag zavičaja. Mehmed-paša Sokolović bio je upravo to – jedan od najmoćnijih ljudi Osmanskog carstva 16. stoljeća i čovjek čije ime i danas stoji uklesano u kamen, vodu i pamćenje.
Rođen oko 1505. godine u selu Sokolovići, na prostoru današnje istočne Bosne, Mehmed-paša je kao dječak odveden u sistem devširme – osmanski model regrutacije koji je od kršćanske djece stvarao državne kadrove. Taj sistem nije bio ni romantičan ni human u modernom smislu, ali je proizvodio nešto rijetko: ljude koji su mogli doći do samog vrha, bez obzira na porijeklo.
Mehmed-paša je do tog vrha i stigao.
Od dvora do apsolutne moći
Kroz vojnu i administrativnu hijerarhiju napredovao je brzo i sistematski. Bio je admiral, zapovjednik, vezir – a zatim i veliki vezir, najviša funkcija u carstvu odmah ispod sultana. Tu poziciju je obnašao pod čak tri sultana, što govori o jednoj ključnoj stvari: nije bio politički potrošan.
U vremenu dvorskih intriga, smjena i brutalnih padova, Mehmed-paša je opstajao jer je bio:
- efikasan administrator
- racionalan strateg
- hladan, ali dugoročno orijentisan državnik
Njegova moć nije se temeljila na harizmi, nego na funkcionalnosti.
Most koji je nadživio carstvo
Njegovo najpoznatije naslijeđe nije vojna pobjeda niti politička odluka, nego – most.
Most Mehmed-paše Sokolovića u Višegradu, izgrađen 1577. godine, nije bio samo infrastrukturni projekat. Bio je:
- trgovačka arterija
- simbol kontrole prostora
- ali i veza zavičaja i carstva
U vremenu kada su imperije gradile da bi vladale, ovaj most je građen i da bi trajao. I trajao je – kroz Osmansko carstvo, Austro-Ugarsku, Jugoslaviju i savremene ratove.
Nije slučajno da je upravo taj most kasnije postao književni simbol cijelog jednog prostora.
Obnova identiteta, ne samo vlasti
Jedan od manje spominjanih, ali izuzetno važnih poteza Mehmed-paše bio je obnovljenje Pećke patrijaršije 1557. godine. Taj čin nije bio vjerska velikodušnost, nego politička stabilizacija Balkana.
Omogućavanjem vjerske autonomije pravoslavnom stanovništvu, carstvo je:
- smanjilo pobune
- učvrstilo lojalnost
- produžilo vlast bez sile
Mehmed-paša je razumio nešto što mnogi kasniji vladari nisu: identitet se ne briše silom, nego se upravlja prostorom u kojem postoji.
Tragičan kraj jednog racionalnog čovjeka
Mehmed-paša Sokolović ubijen je 1579. godine u Istanbulu. Nije stradao u ratu, nego od noža fanatika. Ironično, preživio je imperije, ali nije preživio mržnju.
Njegova smrt označila je i kraj jedne faze Osmanskog carstva – faze u kojoj je sistem još uvijek proizvodio sposobne ljude, a ne samo poslušne.
Zašto je Mehmed-paša danas važan?
Zato što njegova priča razbija jednostavne narative:
- nije bio ni “izdajnik” ni “svetac”
- nije bio ni samo Osmanlija ni samo Bosanac
- bio je proizvod sistema, ali i njegov korektor
U vremenu kada se historija koristi kao oružje, Mehmed-paša Sokolović podsjeća da su najtrajniji tragovi ostavljeni djelima, ne zastavama.
