U prvim vijekovima evropske historije, mnogo prije Rima, mnogo prije Kartagine, čak i prije klasične Grčke, postojala je civilizacija koju su drevni narodi smatrali toliko bogatom, toliko čudnom i toliko tehnološki naprednom da o njoj nisu znali ništa osim – da postoji.
Zvali su je Tartessos.
Smješten negdje na jugozapadu današnje Španije, u predjelima gdje se spajaju rijeke Guadalquivir i Guadiana, Tartessos je bio prva velika civilizacija zapadne Evrope – kraljevstvo metala, trgovine, astronomije i bogatstva kakvo nije postojalo nigdje na kontinentu u to vrijeme.
Grci su o njemu govorili sa čuđenjem. Feničani su trgovali s njim u tajnosti. Rimljani su kasnije tragali za njegovim ostacima kao za svetim gralom.
A onda – nestao je.
Ne postepeno, ne kroz slabljenje, ne kroz rat.
Nestao je odjednom.
Kao da ga je zemlja progutala.
I sve što imamo danas su fragmenti – komadi zlata, razbijene amfore, natpisi bez prijevoda, i uporno pitanje:
šta se zapravo dogodilo Tartessosu?
Kraljevstvo metala koje je prkosilo svojoj epohi
Da bismo razumjeli zašto je Tartessos bio toliko poseban, potrebno je prepoznati činjenicu koja se često zanemaruje: u 10. i 9. stoljeću p.n.e. Evropa je bila nerazvijena, plemenska i siromašna.
U isto vrijeme, Tartessos je imao:
- naprednu metalurgiju zlata, srebra i kositra
- razvijene gradske centre
- kraljevske dinastije
- monumentalnu umjetnost
- organizovanu trgovinu s Istočnim Mediteranom
- pisani jezik (koji još nije dešifriran)
- rudnike koji su hranili ekonomije tri kontinenta
To znači da je Tartessos bio jedina evropska kultura koja je bila istinski povezivana s velikim civilizacijama tog vremena:
Feničanima, Kanaancima, pa čak i ranim Grcima.
Upravo te trgovinske veze omogućile su mu korištenje tehnologija koje ostatku Evrope nisu bile dostupne još stoljećima.
Kada čitamo grčke izvore, Tartessos se opisuje kao “zemlja kraljeva i neiscrpnog bogatstva”, mjesto gdje se “srebro skuplja u koritima rijeka” i gdje trgovci odlaze s punim brodovima metala koji se u to doba plaćao više od zlata.
Kralj Arganthonios – najdugovječniji vladar u historiji?
Najpoznatiji vladar Tartessosa bio je čovjek toliko neobičan da su Grci mislili da je besmrtan.
Zvao se Arganthonios.
Prema Herodotu, vladao je 80 godina, a živio 120.
Ovo nije praznovjerje – ovo je službeni zapis u jednoj od najstarijih historiografija na svijetu.
Naravno, historija pretjeruje, ali čak i da uzmemo najkonzervativnije procjene, Arganthonios je bio vladar čije je postojanje ostavilo snažan dojam na svijet koji o Tartessosu znao vrlo malo.
Njegov grad, prema mitovima, bio je blizu “stupova Heraklovih” – što znači blizu današnjeg Gibraltara.
Njegovo kraljevstvo nalazilo se na granici Mediterana i Atlantika – mjesto gdje se trgovina miješala s mitologijom.
Tartessos kao tehnološki anomalni punkt Evrope
Najveća misterija Tartessosa nije bogatstvo, već – napredak.
Prije nego što su Keltiberi naučili raditi s željezom, prije nego što su Grci razvili klasičnu geometriju, prije nego što je Rim uopće postojao, Tartessos je već imao:
- standardizirane metalne mjerne jedinice
- sofisticiranu keramiku
- organizovane radionice
- geometrijsku umjetnost
- urbanizaciju
- pismo i proto-alfabet
To znači da je Tartessos bio dvije do tri stotine godina ispred Evrope.
Kako?
Zato što je bio jedini evropski narod koji je imao snažnu i stalnu vezu s tadašnjim “Silicijem svijeta”: Feničanima.
Tartessos je bio evropski Hong Kong drevne ekonomije – čvor koji spaja Istok i Zapad.
Nestanak koji je šokirao Mediteran
A onda se desilo nešto što nauka ne može objasniti jednoglasno.
Između 530. i 500. godine p.n.e., Tartessos potpuno nestaje iz zapisa.
Sva glavna naselja prestaju funkcionirati.
Kraljevi se više ne spominju.
Trgovina se prekida.
Umjetnost iščezava.
Pismo se gubi.
Gradovi nestaju.
Nestanak nije:
- postepeni
- posljedica gladi
- posljedica klimatske promjene
- posljedica migracija
- posljedica bolesti
Nestanak je trenutan.
Najbliži analogon je Pompeja – samo što ovdje nema vulkana.
Šta se onda dogodilo?
Postoje četiri vodeće hipoteze.
Opcija 1: Feničanska invazija
Najstarija teorija sugerira da su Feničani, koji su na jug Španije dolazili kao trgovci, postepeno podsticali zavisnost Tartessosa o mediteranskim robama.
Kada je feničanska moć ojačala, a Kartagina počela širiti utjecaj, Tartessos je možda:
- ekonomski propao,
- bio vojno poražen,
- ili apsorbiran u feničko-kartaginski sistem.
Ali tu postoji problem.
Da je Tartessos poražen ratom – ostali bi tragovi.
Arheologija ih nije našla.
Nestanak je pregladak, prečist, prepotpun.
Opcija 2: Potpuna ekonomska erozija
Feničani su možda uspostavili kontrolu nad svim rudnicima srebra i kositra, čime su Tartessossu oduzeli izvor moći.
Ovo se dešavalo širom Mediterana.
Ali ni ovo ne objašnjava:
- napuštanje gradova
- potpuni prekid pisma
- prestanak umjetničkih škola
- odsustvo tragova ratnih razaranja
Ekonomski pad ne uništava civilizaciju preko noći.
Ovdje se desilo nešto brže.
Opcija 3: Prirodna katastrofa
Najradikalnija, ali sve popularnija hipoteza:
razoran cunami ili velika poplava pogodila je jug Španije i izbrisala naselja Tartessosa.
Zašto se sve više naučnika okreće ovom scenariju?
Jer je područje oko Gibraltara geološki izuzetno aktivno.
Poznato je da je cunami 1755. nakon zemljotresa u Lisabonu opustošio cijeli jug Iberije.
Ako se jedan takav događaj dogodio oko 500. p.n.e.:
- gradovi na obalama bi nestali
- polja bi bila zaslanjena
- ekonomija bi kolabirala
- ljudi bi se raselili
- kultura bi prestala postojati u jednoj generaciji
Ovo je vrlo moguće objašnjenje – ali opet, nema čvrstog dokaza.
Opcija 4: Potpuni “kulturni raspad” i asimilacija
Naučnici nekada izbjegavaju ovu opciju jer zvuči “mekše”, ali možda je najrealnija:
Tartessos je jednostavno bio progutan.
Nakon što su Feničani, a zatim Kartagina i napokon Grci i Rimljani razvili svoje mreže, Tartessos se našao u raskoraku:
- previše slab da bude sila
- previše otvoren da se odupre utjecaju
- previše bogat da bi preživio kao izolovana kultura
Njegov nestanak možda nije tragedija jednog dana, nego odliv identiteta kroz nekoliko decenija.
Kao da jedna velika evropska kultura “iscuri” u druge – ne primijetiš da je nestala, dok jednog dana shvatiš da više ne postoji.
Kako Misterija Tartessosa živi danas?
Danas se sve svodi na tragove:
- zlatni nakit neobičnog dizajna
- srebrne posude bez analoga
- monumentalne statue bikova i lavova
- ukopi s oružjem i nakitom
- keramika jedinstvenog stila
- natpisi na nepoznatom jeziku
Ničega nema dovoljno da se rekonstruiše kultura.
Dovoljno je da se osjeti težina izgubljenog carstva.
Neki naučnici ga zovu:
Atlantida Mediterana.
Ali ne u fantastičnom smislu – već u smislu civilizacije koja je zaista postojala, a koja je nestala tako temeljito da i danas djeluje kao mit.
Zašto Tartessos fascinira modernu nauku?
Zato što je dokaz da Evropa nije bila kontinent zaostao za Istokom.
Prije Grčke, prije Rima, prije etruščanskih gradova, postojala je evropska civilizacija koja je:
- imala proto-alfabet
- imala kraljevstvo
- imala ekonomiju
- imala umjetnost
- imala tehnologiju
- trgovala s najvećim silama svijeta
I onda – nestala tako potpuno da čak ni ime njenih gradova ne znamo.
Tartessos nije mit.
Nije legenda.
Bio je stvaran i moćan.
A to što ga više nema – možda je najveća poruka od svih.
Historija je puna svjetova koji nestanu ne zato što su bili slabi, već zato što su bili na pogrešnom mjestu u pogrešno vrijeme.
