Samoupravni socijalizam – ekonomski i politički sistem koji je Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (SFRJ) usvojila nakon raskola s Informbiroom 1948. godine – bio je jedinstven, hrabar i na kraju tragično neuspješan ideološki most između tvrdog komunizma sovjetskog tipa i zapadnog kapitalizma. Pod vodstvom Josipa Broza Tita, Jugoslavija je stvorila model u kojem je teorijska vlast predata radničkoj klasi, dok je stvarna moć ostala u rukama Saveza komunista. Ovaj sistem nije bio samo ekonomija; to je bila jedinstvena sociološka psihologija, pokušaj da se izgradi država na slobodi i samoodgovornosti, dok je istovremeno gušena politička pluralnost.
Raskid s Moskvom i rađanje nove ideologije
Nakon Staljinovog pokušaja da podredi Jugoslaviju 1948. godine, Tito i jugoslovenski komunistički vrh morali su hitno pronaći novu, autentičnu ideološku platformu koja bi opravdala nezavisnost. Odgovor je pronađen u radikalnoj interpretaciji marksizma: Samoupravljanju.
Teorijski, Samoupravljanje se oslanjalo na Marxovu ideju o otuđenju radnika od proizvoda svog rada. Glavna teza bila je jednostavna, ali revolucionarna: umjesto da država (kao u SSSR-u) ili kapitalisti (kao na Zapadu) upravljaju fabrikama, vlast se prenosi na radnike. Radnici su postali vlasnici i upravljači sredstava za proizvodnju, donoseći odluke kroz Radničke Savjete i delegirajući menadžment.
Ovaj model je bio ideološko oružje protiv Sovjetskog Saveza, jer je Tito tvrdio da je upravo jugoslovenski model “pravi, izvorni marksizam”, dok je staljinizam “državni kapitalizam”.
Hrvatska načela i stvarna primjena
Samoupravni socijalizam bio je kompleksan, miješajući elemente planiranja s tržišnim principima:
- Društvena svojina: Fabrike i preduzeća nisu bili ni privatni ni državni; bili su društvena svojina. Nisu imali formalnog vlasnika, već su bili pod upravom kolektiva.
- Tržišni elementi: Za razliku od rigidnog sovjetskog modela, Jugoslavija je dozvolila tržišne mehanizme (konkurencija, cijene, bankarske kredite), što je omogućilo življu i efikasniju ekonomiju u odnosu na Istočni blok. To je bio model “tržišnog socijalizma”.
- Radnički savjeti: Radnici su birali Radničke Savjete, koji su trebali donositi ključne odluke o raspodjeli profita, platama i investicijama. To je, u teoriji, trebalo stvoriti visoku motivaciju i osjećaj vlasništva.
Psihološka Prednost: Samoupravljanje je građanima dalo osjećaj digniteta i participacije u radnom procesu, što je drastično razlikovalo Jugoslaviju od drugih socijalističkih zemalja. Građanin Jugoslavije nije bio samo podanik države; on je bio “samoupravljač”. To je doprinijelo stvaranju jedinstvenog nacionalnog ponosa i veće lojalnosti sistemu.
Uzroci neuspjeha: Birokratija, korupcija i stranci
Iako je samoupravljanje na početku donijelo značajne ekonomske uspjehe, s vremenom se pokazalo fundamentalno neodrživim, kolabirajući pod teretom ideoloških i ekonomskih protivrječnosti:
1. Birokratska kontrola iznad radničke volje:
Najveći neuspjeh bio je na psihološkom i političkom nivou. U praksi, stvarna moć nikada nije napustila Savez komunista i moćnu birokratiju. Radnički savjeti su često bili samo paravan za odluke koje su već donijeli politički funkcioneri i direktori preduzeća (tzv. “tehnomenadžment”). Partijska knjižica bila je važnija od radničke odluke.
2. “Svačije je, ničije nije”
Nedostatak pravog vlasnika (jer je svojina bila “društvena”) doveo je do ekonomske neodgovornosti. Motivacija je radila dobro dok je bilo novca, ali kada su se pojavili problemi, niko nije osjećao direktnu odgovornost za gubitke. To je dovelo do lošeg upravljanja, niske produktivnosti i masovnih neefikasnih investicija.
3. Kreditni balon i vanjsko zaduživanje:
Model je opstajao zahvaljujući masovnom vanjskom zaduživanju kod zapadnih banaka tokom 1970-ih. Zapad je bio voljan finansirati Tita kao protutežu SSSR-u. Kada je 1980-ih nastupila globalna kriza, Jugoslavija se suočila s nemogućnošću otplate dugova, što je dovelo do drastičnih mjera štednje, hiperinflacije i drastičnog pada životnog standarda.
4. Politička paraliza:
Ustav iz 1974. godine, koji je dao velika ovlaštenja republikama, doveo je do ekonomske i političke dezintegracije. Svaka republika je štitila svoje interese (zatvarala tržište i investicije), čineći jugoslovensko tržište neefikasnim. Samoupravljanje je, na kraju, postalo birokratski alat za političke elite da preuzmu kontrolu nad ekonomskim resursima u svojim republikama, što je bio uvod u nacionalistički raspad.
Eksperiment koji trajno fasciniše
Uprkos neuspjehu, jugoslovenski samoupravni socijalizam ostaje fascinantan historijski eksperiment. Bio je to pokušaj da se pomiri sloboda (u smislu putovanja i izbora na tržištu) sa socijalnom pravdom (besplatno zdravstvo i obrazovanje).
Danas, u svijetu gdje se ponovo raspravlja o ekonomskoj nejednakosti i potrebi za većom participacijom radnika u upravljanju, jugoslovenski model se proučava kao upozorenje. Pokazao je da je transfer nominalne moći na radnike bez stvarne političke i ekonomske odgovornosti (vlasništva) i bez političkog pluralizma osuđen na propast.
Jugoslavija je željela stvoriti treći put – ali je na kraju, zbog sistemskih mana, birokratske opstrukcije i ambicija političkih elita, zapela između Istoka i Zapada, a njena propast je poslužila kao tragičan uvod u krvavi raspad.
