Bosna i Hercegovina je vjerovatno jedina država u Evropi u kojoj se bezbjednosne prijetnje prvo demantuju, zatim relativizuju, pa tek onda, ako baš moraju, počnu istraživati. Dok se domaća politička elita iscrpljuje u semantičkim raspravama o tome šta je kamp, a šta izletište, bezbjednosni arhitekti u sjeni pretvaraju ovu zemlju u najjeftiniji geopolitički poligon na kontinentu. Dok su institucije države, po ko zna koji put, zatečene “izostankom saznanja”, podaci o moldavskim proksijima i ruskim instruktorima u okolini Banjaluke postali su javna tajna koju svi znaju, ali niko ne procesuira.
U posljednjem izdanju emisije “Plenum” na Federalnoj televiziji (FTV), stručnjaci su ogolili ovu opasnu rašomonijadu: dok jedni sanjaju o evropskim integracijama, drugi u srcu države instaliraju centre koji su sve samo ne faktori stabilnosti. Od Wagnerovih doktrina do mađarskih “centara za borbu protiv terorizma” koji se otvaraju ispod državnog radara, poruka je jasna – BiH je postala prostor gdje svaka strana služba može zakucati ekser u ustavni poredak, pod uslovom da to uradi dovoljno glasno da naši funkcioneri to ne čuju.
Ovoj dijagnozi su, argumentovano i bez rukavica, doprinijeli gosti “Plenuma”: Edin Vranj, bivši načelnik Sektora kriminalističke policije u Federalnoj upravi policije i dugogodišnji policijski operativac, Sandi Dizdarević, profesor kriminalističke psihologije, dugogodišnji istraživač fenomena hibridnih prijetnji i organizovanih bezbjednosnih struktura u regionu, te Darko Trifunović, direktor Instituta za nacionalnu i međunarodnu bezbjednost te jedan od vodećih regionalnih stručnjaka za bezbjednosne studije i hibridne oblike savremenog ratovanja.
Sagovornici emisije iznijeli su niz ozbiljnih bezbjednosnih procjena i upozorenja, dok institucije BiH i dalje ostaju u svojoj standardnoj operativnoj formi – bez potvrde, bez demantija i bez vidljive žurbe da se bilo šta od toga razjasni. Nakon uvodnih upozorenja o bezbjednosnim prijetnjama i institucionalnim slabostima, otvoreno je pitanje odgovornosti i funkcionisanja bezbjednosnog sistema BiH.
Ustavni štit: Međunarodna saradnja nije poligon za improvizacije
Edin Vranj odgovornost je, prije svega, locirao u državnim institucijama, ocijenivši da problem nije nedostatak informacija, nego nedostatak funkcionalne koordinacije među onima koji bi ih morali imati.
“Da kojim slučajem institucije na državnom nivou rade svoj posao kvalitetno, ministar sigurnosti bi imao informaciju”, rekao je Vranj za FTV, podsjećajući na to da u bezbjednosnom sistemu djeluju Služba za poslove sa strancima, Obavještajno-sigurnosna agencija, Granična policija i SIPA.
Prema njegovim riječima, pravovremena razmjena podataka između nadležnih institucija spriječila bi, kako je naveo, “rašomonijadu tumačenja, šutnju i zebnju kod građana”.
Posebno je naglasio da eventualne aktivnosti povezane s kampovima ne spadaju u marginalne incidente, nego u najteža krivična djela.
“Ovo su ozbiljna krivična djela, najteža djela normirana u Krivičnom zakonu BiH – napad na ustavni poredak i suverenitet države”, upozorio je Vranj.
Istakao je da takve pojave zahtijevaju punu pažnju bezbjednosnih institucija i Tužilaštva BiH, ali da je reakcija, barem prema dostupnim javnim informacijama, izostala.
“Nažalost, imamo nijemo posmatranje i neofanzivno postupanje, barem prema onome što izlazi, ili ne izlazi, u javnost”, ocijenio je.
Govoreći o međunarodnoj policijskoj saradnji, Vranj je posebno naglasio da je riječ o ustavno precizno definisanoj nadležnosti koja ne trpi improvizacije niti paralelne aranžmane van državnog okvira:
“Sva međunarodna policijska saradnja mora ići preko državnih organa. To je obaveza propisana i ustavom. Ne može svako u ovoj zemlji da se igra ustava i zakona”.
Dodao je da niži nivoi vlasti ne mogu samostalno sklapati sporazume sa drugim državama niti formirati sigurnosne centre bez odluka Vijeća ministara i uključenosti državnih institucija.
Vranj je dodao da je riječ i o ustavno precizno definisanoj nadležnosti koja ne trpi improvizacije niti paralelne aranžmane van državnog okvira:
“Prema mom dubokom uvjerenju, to je protuustavno i protuzakonito, ali i protusigurnosno. To nije faktor stabilnosti. Naprotiv, može biti faktor nestabilnosti”.
Naglasio je da se dugoročno stabilan i funkcionalan sigurnosni sistem može graditi isključivo na principima transparentnosti, institucionalne koordinacije i saradnje na državnom nivou:
“Kad se karte stave na sto i kada se sarađuje država s državom, nema šta da se krije. Svi smo uključeni i svima nam je stalo”.
Vranj je ukazao i na to da na državnom nivou već postoje formalno uspostavljena tijela i operativne grupe za borbu protiv terorizma, u čiji rad su uključeni tužioci i predstavnici institucija iz cijele BiH i istakao: “Tako se pravi saradnja ako ćemo pošteno”.
U tom kontekstu, upozorio je i na opasnost spuštanja nadležnosti u borbi protiv terorizma na niže nivoe vlasti, naglašavajući da je riječ o krivičnim djelima koja zahtijevaju isključivo državni institucionalni okvir:
“Zamislite da borbu protiv terorizma, jednog od najtežih krivičnih djela, prepustimo najnižim nivoima. Zna se ko s kim i na kojem nivou surađuje”.
Postdeliktna saradnja: Država koja se budi tek nakon presuda
Presude u Moldaviji, u kojima su spominjani sporni trening kampovi i obuke iz oblasti upravljanja dronovima i eksplozivnim sredstvima, ponovo su otvorile pitanje da li su slične aktivnosti imale dodirne tačke s BiH.
Sandi Dizdarević je za FTV upozorio na to da je riječ o ozbiljnoj bezbjednosnoj prijetnji na koju se, kako tvrdi, godinama ukazuje bez adekvatne reakcije nadležnih institucija.
Govoreći o prirodi spornih kampova, Dizdarević navodi da, prema njegovim saznanjima, nije riječ o spontanim okupljanjima, već o organizovanim i sistemski vođenim obukama:
“To je vrlo opasno i o tome, i kolega Vranj i profesor Trifunović i ja već pet godina upozoravamo, ne samo na području Bosne i Hercegovine, nego Srbije, ali šire”.
Dizdarević cijeni da su takve aktivnosti bile organizovane po principima klasične vojne strukture:
“Radi se o klasičnom vojnom kampu u kojem su pripadnici Wagnera, povezani sa Ruskom vojnom obavještajnom službom, vršili obuku o vojnim doktrinama i vojnim konkretnim operacijama u potrebom dronova i eksplozivnih naprava”.
Dizdarević ne ostavlja prostora za naivni optimizam, povlačeći direktnu paralelu između “vježbi” u BiH i krvave realnosti na istoku Evrope:
“Koliko je to opasno vidimo u ratu koji se odvija već nekoliko godina na području Ukrajine”.
Posebno je naglasio da su, prema njegovoj ocjeni, uprkos brojnim upozorenjima, izostale pravovremene reakcije nadležnih državnih organa:
“Ono što mene boli jeste da nakon brojnih upozorenja koja su dolazila, mi nismo imali reakciju državnih institucija, prije svega mislim na Tužilaštvo BiH i Državnu agenciju za istrage i zaštite da odreaguje”.
Smatra da je fokus institucija pomjeren s preventivnog na postdeliktno postupanje, nakon što su presude već donesene:
“Sada govorimo o postdeliktnoj saradnji nakon prvostepene presude kako bismo utvrdili da li je neko od naših državljana sudjelovao u organizaciji i da li je postojalo pokroviteljstvo od određenih državnih ili pojedinaca iz državnih firmi i to pokreće i zahtijeva opsežnu kontraobavještajnu operaciju”.
Govoreći o ulozi Tužilaštva BiH, Dizdarević ističe da bi dalji koraci, trebali uslijediti kroz intenzivniju međunarodnu saradnju i razmjenu operativnih podataka:
“Policijskom operativnom razmjenom podataka i međunarodnom pravnom pomoći razmijeniti određene dokaze na temelju koje će se vjerovatno otvoriti nova domena istrage za područje BiH”.
Dizdarević demaskira iluziju o Glamočanima kao izolovanom incidentu te podsjeća na to da bezbjednosni prostor Balkana nije probijen juče, već da je on godinama pretvaran u zonu slobodnog djelovanja za sumnjive “humanitarce” i instruktore.
“Oni koji prate ovu djelatnost, a prije svega kolega Trifunović i ja smo godinama upozoravali od kampova na Zlatiboru, preko Sunčeve rijeke, Humanitarnog centra u Nišu, do pojedinaca koji se vezuju i za Federaciju i za Republiku Srpsku, ali nažalost nikad nije bilo reakcije”.
Prema njegovoj ocjeni, završna instanca u lancu institucionalne odgovornosti za ovakve slučajeve jeste Tužilaštvo BiH:
“Tužilaštvo u BiH ja bih možda ostavio kao vrh piramide koji je nadležan za procesuiranje na temelju informacija onoga što je kolega Vranj spomenuo, a to je svih ovih policijskih obavještajnih struktura”.
Kao jednu od temeljnih slabosti bezbjednosnog sistema navodi izostanak snažne i institucionalno jasno definisane kontraobavještajne strukture:
“Postoji jedan ključni problem, a to je nepostojanje jakog sektora ili agencije koja bi se bavila kontraobavještajnom djelatnosti čija je to osnovna nadležnost”.
Ukazao je i na zakonske nadležnosti Državne agencije za istrage i zaštitu, naglašavajući njen operativni i obavještajni mandat u okviru bezbjednosnog sistema BiH:
“Državna agencija za istrage i zaštitu osmišljena je i obrazovana po uzoru na Federalni istražni biro, između ostalog kao upravna organizacija sa samostalnom policijskom operativnom djelatnošću, gdje se, između ostalog, bavi prikupljanjem obavještajnih saznanja za krivična djela i počinitelje iz nadležnosti Suda BiH”.
U završnoj ocjeni, upozorava da bi eventualno postojanje i organizovanje takvih struktura predstavljalo pitanje krivične odgovornosti na državnom nivou:
“Ako je obrazovanje kampa i obuka u vojnom smislu, policijskom smislu, suprotna propisima na nivou Bosne i Hercegovine, onda je to krivično djelo koje je u nadležnosti obavještajnog, odnosno krim-obavještajnog odjela Državne agencije za istrage i zaštite”.
Prazna ljuštura države: Cijena koju građani plaćaju za letargiju sistema
Darko Trifunović ocijenio je za FTV da su zemlje regiona izložene snažnim hibridnim utjecajima, posebno kroz dezinformacije i djelovanje stranih službi. Kao ključni problem vidi slabu institucionalnu reakciju, zbog čega bezbjednosne prijetnje ostaju bez adekvatnog odgovora.
“Čitav ovaj region, nažalost, nema dovoljno stručnih ljudi koji mogu da naprave ozbiljnu analizu bezbednosnih ugrožavanja i da jasno definišu šta to zapravo preti našim državama”, kazao je Trifunović za FTV.
Alarmirao je na snažno djelovanje ruskih hibridnih operacija, posebno kroz širenje dezinformacija:
“Mi smo u Srbiji otkrili još ozbiljniju stvar – rusku mrežu koja je samo prema Srbiji plasirala oko 240.000 lažnih vesti. To pokazuje razmere hibridnog delovanja i pokušaja uticaja na društvo”.
Posebno je upozorio na to da se radi o kontinuiranom i duboko strukturiranom sukobu koji se ne vodi klasičnim vojnim metodama, nego kroz sofisticirane oblike hibridnog djelovanja:
“Odgovorno tvrdim da je Srbija u svojevrsnom sukobu s Ruskom Federacijom, jer se kroz hibridna delovanja pokušava proizvesti destabilizacija i uticati na političke procese”.
Prema njegovim riječima, institucije predstavljaju jedini legitimni i sistemski mehanizam odbrane države, ali su u praksi često oslabljene političkim blokadama, kadrovskim kompromisima i nedostatkom operativne autonomije:
“Država na bezbednosne pretnje može odgovoriti samo institucijama. Ako su te institucije paralizovane ili ljudi koji rade pošteno sklonjeni na marginu, onda sistem ne funkcioniše, a cenu toga plaćaju građani”.
Upozorio je na to da se BiH i Srbija nalaze u samom fokusu savremenih geopolitičkih nadmetanja i hibridnih operacija Rusije:
“Rusija je jasno označila Srbiju i BiH kao ključne mete za ostvarivanje svojih interesa – pre svega da ove zemlje ne uđu u Evropsku uniju i da ostanu u sferi njenog uticaja”.
Naglasio je da se savremene operacije uticaja odvijaju kroz višeslojni sistem političkih, ekonomskih i informacionih instrumenata koji male države ostavljaju u permanentnoj defanzivi:
“Kada imate energetsku ucenu, političke poluge, ekonomski pritisak i stotine organizacija i medijskih platformi koje deluju izvan sistema, jasno je koliko je teško malim državama da se tome suprotstave”.
Upozorio je na to da su zemlje regiona postale prostor otvoren za djelovanje različitih stranih interesa:
“Mi smo postali otvoreno dvorište u koje ulazi ko god hoće – i sa istoka i sa zapada. To pokazuje koliko su naši sistemi slabi i koliko smo izloženi uticajima”.
Trifunović, čije britke dijagnoze regionalne bezbjednosne arhitekture već godinama zvuče kao upozorenja iz budućnosti koje institucije uporno ignorišu, ne ostavlja prostor za eufemizme. On ultimativno zahtijeva radikalnu reformu i beskompromisno opredjeljenje bezbjednosnog sektora, postavljajući pred donosioce odluka surovu jednačinu opstanka:
“Sektor bezbednosti mora da se otrezni – ili će raditi za državu ili države neće biti. To je vrlo jednostavno pitanje opstanka”.
Ukazao je i na konkretne operativne obrasce djelovanja koji region pozicioniraju kao logistički i obučni prostor za šire destabilizacijske aktivnosti:
“Imate situacije gde se ljudi obučavaju u regionu, a zatim šalju u druge države da izazivaju incidente i destabilizaciju. To su ozbiljne operacije koje imaju međunarodne posledice”.
Istakao je da se bezbjednosne prijetnje u regionu često svjesno pogrešno interpretiraju ili relativizuju kroz dnevnopolitičke narative, čime se zamagljuje njihova stvarna težina:
“Moramo razlikovati parastrukture i obaveštajne kampove od zvaničnih državnih institucija. Problem je što se to često meša i koristi u političke svrhe”.
Trifunović svoj javni alarm završava sumornom prognozom za društvo koje pristaje na institucionalnu letargiju. Bez ozbiljne reakcije sistema i jasne strategije odbrane, država prestaje biti zaštitnik, a postaje tek prazna ljuštura prepuštena stranim interesima:
“Ako nemate funkcionalne institucije i jasnu strategiju, vi ste prepušteni utjecajima sa strane. A tada građani postaju najugroženiji”.
