Teško je danas zamisliti, ali prostor na kojem se nalaze Bosna i Hercegovina, Mađarska, Srbija, Hrvatska, Rumunija i dijelovi Austrije nekada je bio – more. Ne metaforički, ne poetski, nego stvarno, geološko more, s obalama, školjkama, ribama i talasima. Zvalo se Panonsko more.
Njegova priča nije legenda, nego jedna od najfascinantnijih epizoda evropske geološke historije.
Kako je nastalo Panonsko more
Panonsko more nastaje prije oko 23 miliona godina, u miocenskoj epohi, kao dio mnogo većeg Paratetisa – ogromnog pramora koji se protezao od današnje Francuske do Centralne Azije.
Kako su se Alpe, Karpati i Dinaridi izdizali, jedan dio tog pramora ostao je zarobljen u unutrašnjosti kontinenta. Tako nastaje zatvoreni morski bazen – Panonsko more, okruženo planinama, bez direktne veze s okeanima.
To je bio ogroman vodeni prostor:
- dubok na pojedinim mjestima i preko 1.000 metara
- bogat životom
- sa slatkastom i blago slanom vodom (zavisno od perioda)
Kada je more počelo umirati
Ključni trenutak dolazi prije oko 10–7 miliona godina. Rijeke koje su se slijevale s okolnih planina donosile su ogromne količine mulja, pijeska i gline. More se polako:
- plitvilo
- gubilo vezu s ostatkom Paratetisa
- pretvaralo u niz velikih jezera i močvara
Na kraju, Panonsko more presušuje – ne naglo, nego strpljivo, milenij po milenij.
Ono što je ostalo je ono što danas zovemo Panonska nizija.
Tragovi mora u Bosni i Hercegovini
Iako se BiH danas ne doživljava kao dio panonskog prostora, sjever Bosne je duboko povezan s tom pričom.
Dokazi su svuda:
- fosili morskih školjki oko Tuzle i Doboja
- debele naslage soli (Tuzla nije slučajno „grad soli“)
- sedimenti karakteristični za morsko dno
Drugim riječima: Tuzla je nastala na dnu mora.
Zato je sjever BiH:
- ravniji
- plodniji
- bogat rudnim i mineralnim resursima
To nisu slučajnosti, nego geološko naslijeđe Panonskog mora.
More koje je oblikovalo historiju ljudi
Iako je nestalo milionima godina prije pojave čovjeka, Panonsko more je posredno oblikovalo ljudsku historiju:
- stvorilo je jednu od najplodnijih ravnica Evrope
- omogućilo razvoj poljoprivrede
- usmjerilo trgovačke puteve
- definisalo gdje će nastajati gradovi
Bez Panonskog mora:
- ne bi bilo Panonske nizije kakvu znamo
- ne bi bilo istog razvoja srednje Evrope
- ni Bosna ne bi imala istu geografsku i ekonomsku logiku
Zašto je ova priča važna danas
Panonsko more nas podsjeća na jednu ključnu činjenicu:
Ništa u geografiji nije vječno.
Planine se dižu.
Mora nestaju.
Rijeke mijenjaju tokove.
Ono što danas doživljavamo kao „prirodni poredak“ samo je trenutna faza u mnogo dužoj priči.
Bosna i Hercegovina je, bukvalno, zemlja koja pamti more – čak i kad ga više nema.
