Prošlog septembra, Zhang Weiwei, profesor međunarodnih odnosa na kineskom Univerzitetu Fudan, primijetio je da je otvoreno pitanje “može li Evropska unija uopšte preživjeti do 2035. godine“. Za Evropljane, bio je to neprijatan podsjetnik na to da najveće svjetske sile smatraju EU, i Evropu uopšteno, istrošenom snagom. Kina vidi Evropu kao podijeljenu i neefikasnu, Rusija je vidi kao dekadentnu i licemjernu, SAD je vide kao izloženu riziku od “civilizacijskog brisanja”. Svi vide Evropu kao vojnu slabu i ekonomski stagnirajuću.
Neke od ovih procjena, iako pretjerane, sadrže bolne istine. Ali postoji jedna oblast politike u kojoj Evropljani imaju moć da oblikuju događaje u svoju korist. To je projekat proširenja EU.
Proširenje 27-člane unije na istok je imperativ za bezbednost i prosperitet Evrope. Neuspjeh u proširenju ostaviće zemlje koje žele da se pridruže EU ranjivim na unutrašnje tenzije i spoljno miješanje. To će, zauzvrat, potkopati bezbjednost kontinenta u cjelini. Ohrabrujuće je to što i EU i neke zemlje kandidati konačno razmišljaju o proširenju na načine koji su dovoljno kreativni da omoguće dovođenje mnogih zemalja aspiranata pod okrilje EU već za pet godina.
Od 10 zemalja koje su u principu kandidati, neke imaju bolje izglede od drugih. Kandidatura Turske postoji samo na papiru, kandidatura Gruzije je zamrznuta zbog demokratskog nazadovanja i antievropskih tendencija u Tbilisiju. Šanse Ukrajine uveliko zavise od ishoda ruskog agresorskog rata, Moldavija održava nade, ali je daleko od ispunjavanja kriterijuma za ulazak. Region koji EU može i treba da postavi kao prioritet je Zapadni Balkan, gdje su šest zemalja – Albanija, Bosna i Hercegovina, Kosovo, Crna Gora, Sjeverna Makedonija i Srbija – kandidati.
Nakon što se Hrvatska pridružila EU 2013. godine, entuzijazam bloka za proširenje na Zapadni Balkan je opao. Porastao je nakon ruske invazije na Ukrajinu u punom obimu 2022. Zemlja koja se najbrže kreće ka članstvu je Crna Gora, koja je u januaru zatvorila 13. od 33 pregovaračka poglavlja potrebna za ulazak. Evropska komisija je prošlog novembra saopštila da je Crna Gora na putu da završi svoje pristupne pregovore do kraja ove godine.
Od 2022. godine, međutim, ponovo osnaženi proces proširenja prate poteškoće. Tri se izdvajaju. Prva je da su otpor i skepticizam prema proširenju snažni u nekim političkim partijama i društvima EU. Posebno u zapadnoj Evropi, politički i ekonomski troškovi proširenja čine se visokim, a nagrade sumnjivim.
Druga je da će EU zahtijevati dalekosežne reforme svojih institucionalnih i finansijskih aranžmana ako želi primiti šest ili više novih članica. EU je oklijevala da se uhvati ukoštac s ovim dok se bori s drugim problemima kao što su nizak rast, nestabilne javne finansije, rat u Ukrajini i problematični odnosi sa SAD-om.
Treća je nedostatak kapaciteta ili volje nekih zemalja kandidata da preduzmu reforme koje EU smatra neophodnim da bi se kvalifikovale za punopravno članstvo. To se odnosi na ekonomsku sferu, ali i na kvalitet demokratije i vladavine prava.
Zajedno, ovi otežavajući faktori stvaraju rizik da proširenje može postati paralisano, kao što je bilo između 2013. i 2022. godine. Poseban problem je to što ulazak bilo koje zemlje kandidata moraju jednoglasno odobriti vlade 27 zemalja EU, a zatim ga ratifikovati svaka zemlja u skladu sa svojim ustavnim zahtjevima, što u nekim slučajevima može značiti referendum.
Postoji, međutim, način da se prevaziđu ove poteškoće. On je predstavljen krajem februara u zajedničkoj inicijativi Aleksandra Vučića, predsjednika Srbije, i Edija Rame, premijera Albanije. Prepoznajući prepreke punopravnom članstvu u EU, dvojica lidera su umjesto toga predložila da zemljama kandidatima u bliskoj budućnosti bude dozvoljeno da postanu dio jedinstvenog tržišta EU i bezvizne šengenske zone putovanja – dvije ključne privilegije članstva.
Takve ideje već kruže u Bruxellesu, kao i u Berlinu i Parizu. Argumenti u njihovu korist su dvostruki. Prvo, ekonomska integracija bi koristila i Zapadnom Balkanu i postojećim zemljama EU. Drugo, novi pristup bi zaobišao nezgodna pitanja kao što su promjena sastava Evropske komisije, povećanje članova u Evropskom parlamentu, izmjena prava glasanja u EU i, prije svega, davanje prava veta novim članicama.
Trenutno jedna zemlja može blokirati kolektivne odluke EU u pitanjima kao što su spoljna politika i oporezivanje korištenjem veta. Mađarska je više puta upotrijebila veto u vezi s ratom u Ukrajini, čime je izazvala zabrinutost drugih zemalja EU zbog moguće buduće paralize ako bi šest ili više zemalja ušlo u blok, sve s pravom veta. Inicijativa Vučić – Rama nastoji ublažiti ove strahove.
Novi prijedlog ne treba uzeti kao zamjenu za punopravno članstvo u EU, koje mora ostati dugoročni cilj za Zapadni Balkan. Iako nova istraživanja pokazuju da je WB6 otprilike tamo gdje su bili drugi kandidati prilikom pristupanja – i dalje će biti potreban naporan rad na reformama.
Međutim, kao pitanje praktične politike, punopravno članstvo u EU će vjerovatno ostati nedostižno u bliskoj budućnosti, učvršćujući nestabilnost u regionu Evrope gdje je EU sebi najmanje može priuštiti. Najbolji put naprijed je implementacija plana Vučić – Rama, pokazujući ljudima i na Zapadnom Balkanu i u EU da je zajednička budućnost u njihovom obostranom interesu.
Tony Barber je dugogodišnji urednik za Evropu i kolumnista Financial Timesa, specijalizovan za evropsku politiku i međunarodne odnose. Karijeru je gradio tokom četiri decenije u Reutersu, The Independentu i Financial Timesu, a kao šef biroa Reutersa u Beogradu 1989. godine izvještavao je o kolapsu komunizma širom jugoistočne Evrope. Diplomirao je modernu istoriju na Oxfordu.
