Sjećamo se vremena kada su se ovdje snimali veliki filmovi — danas je infrastruktura mrtva, a jedino što još stoji je Sarajevo Film Festival
Nekada je Sarajevo bilo grad koji je disao film.
I ne samo film — nego filmsku industriju.
Grad u kojem se stvaralo, snimalo, eksperimentisalo, u kojem su postojali studiji, radionice, filmske ekipe, profesionalci svih profila, pa čak i institucije koje su razvijale novu generaciju režisera, snimatelja i scenarista.
Danas, tri decenije nakon najtežeg perioda u modernoj historiji BiH, jedno pitanje odzvanja kulturnom scenom:
kako je Sarajevo izgubilo filmsku infrastrukturu, a zadržalo samo SFF — posljednji živi organizam koji drži grad na mapi evropske kinematografije?
Priča je i nostalgična i bolna, ali i nužna — jer bez razumijevanja prošlosti, film će ostati samo festival, a ne industrija.
Sarajevo — grad filma prije nego što je Sarajevo Film Festival postojaoFilm u Sarajevu nije počeo s SFF-om.
Naprotiv, prije rata je postojao kompletan ekosistem:
- Sutjeska film
- Bosna film
- profesionalni studiji za zvuk
- kostimografija i garderobe
- scenografski pogoni
- filmske laboratorije
- mreža kino-dvorana
- stručne ekipe koje su radile i u Jugoslaviji i van nje
- ogromna baza glumaca i sporednih uloga
- obuka novih kadrova kroz državne institucije
Sarajevo je bilo jedan od tri najveća filmska centra bivše Jugoslavije, uz Beograd i Zagreb.
Snimali su se igrani filmovi, TV serije, dokumentarci, kratki filmovi, ratni spektakli, koprodukcije.
Festival u Puli bio je glavna scena, ali Sarajevo je bilo logistički motor.
Ovaj grad je zaista imao sve — industriju, tradiciju, talentovane autore i državni sistem koji je ulagao u film.
Rat — tačka pucanja industrije
Ratom 1992–1995. infrastruktura je razorena, studiji opljačkani, arhive spaljene ili izgubljene, a kadar rasut po svijetu.
Filmski radnici su se bavili preživljavanjem, a film je u tim godinama bio samo alat otpora — dokumentarni snimci, kratki filmovi, improvizacije.
Kada se rat završio, industrija nije imala mehanizam da se vrati.
Sistem je bio razbijen.
Kulture se sjetila samo hrabrost, ali ne i resursi.
Tranzicija — uzela sve, vratila ništa
Najveći udarac nije bio rat, nego tranziciona privatizacija koja nije prepoznala vrijednost filmske industrije.
Ono što je u normalnim državama zaštićena kulturna infrastruktura, kod nas je često postalo:
- privatni prostor
- skladište
- ruševina
- zaboravljeni kompleks bez vlasnika
- predmet sudskih sporova
Filmski objekti nisu obnovljeni.
Ulaganja nisu postojala.
Nije postojao ni minimum državne strategije.
Rezultat?
Sarajevo je izgubilo filmske studije, zvučne laboratorije, radionice, opremu, tehničare i produkcijske sisteme.
Sve ono što čini grad filmskim — nestalo je.
A onda je nastao — posljednji stub: Sarajevo Film Festival
Paradoksalno, Sarajevo je prestalo biti grad filma u trenutku kada je dobilo jedan od najvažnijih filmskih festivala u jugoistočnoj Evropi.
Sarajevo Film Festival rođen je u ratu, rastao u haosu, preživio bez ikakvog sistema oko sebe — i postao institucija.
On je danas:
- najjači filmski festival u regiji
- platforma za koprodukcije
- mjesto gdje se otkrivaju novi autori Balkana
- najveća kulturna manifestacija u BiH
- događaj koji Sarajevo stavlja na evropsku mapu filma
- jedina “živa” veza grada s industrijom
Ali to je i ključni problem:
SFF je jedino što je ostalo.
Festival je preživio — industrija nije.
Danas Sarajevo ima festival, ali nema studio.
Ima crveni tepih, ali nema produkcijsku bazu.
Ima publiku, ali nema industrijski pogon.
Ima autore, ali oni snimaju vani.
Ima reputaciju, ali ne i resurse.
SFF je ponos grada — ali i podsjetnik na sve što je izgubljeno.
Zašto se industrija nikada nije vratila?
Razloga je nekoliko:
1. Država nije prepoznala filmsku industriju kao strateški sektor
Za razliku od Srbije, Hrvatske, Mađarske ili Rumunije, BiH nikada nije uvela jasne poticaje, filmincentive, poreske olakšice ili institucionalno finansiranje.
Investicije su bile sporadične i minimalne.
2. Tehnički kadar je otišao vani
Snimatelji, montažeri, rasvjetljivači, tonci — svi su našli poslove u Evropi, Americi, Australiji.
3. Studiji nikada nisu obnovljeni
Fizički prostori koji su bili okosnica industrije propali su ili pretvoreni u nešto drugo.
4. Sistem obrazovanja nije nastavio tempo
Postoje fakulteti, postoje mladi talenti, ali nema industrije koja bi ih uposlila.
5. Tržište je postalo preusko
Ne možeš graditi filmsku industriju samo za BiH — treba ti regija i Evropa.
BiH to nikada nije organizovala.
Danas — šta Sarajevo stvarno jeste?
Kada se sve sabere, Sarajevo je danas:
- grad festivala, ali
- nije grad filma.
Razlika je ogromna.
Grad filma ima:
- studije
- opremu
- sistem
- profesionalce
- poticaje
- infrastrukturu
Sarajevo ima:
- crveni tepih
- odličnu organizaciju
- fenomenalne filmove na programu
- publiku
- autore koji se vraćaju na festival, ali ne snimaju ovdje
To je bolna istina.
Ona ne umanjuje vrijednost SFF-a — naprotiv, čini ga još većim čudom.
Ali istovremeno jasno pokazuje kolika je rupa ostala u prostoru gdje je nekada živjela filmska industrija.
