U analima Hladnog rata, dok se Washington javno borio za “demokratiju” i “slobodu” protiv sovjetskog komunizma, Centralna obavještajna agencija (CIA) je, iza kulisa, vodila brutalni tajni rat protiv tih istih principa, posebno u Latinskoj Americi. Pod izgovorom “zaustavljanja komunizma”, CIA je aktivno podržavala, finansirala i direktno orkestrirala vojne pučeve i svrgavanje demokratski izabranih vlada, instalirajući na vlast brutalne desničarske diktature. Ova politika američkog imperijalizma ostavila je duboke i trajne ožiljke na cijelom kontinentu, gušeći politički razvoj, uništavajući ljudska prava i stvarajući naslijeđe nepovjerenja koje traje do danas.
Doktrina Monrov: Od “Dvorišta” do bojnog polja Hladnog rata
Američki interes za Latinsku Ameriku datira još od Monroeove doktrine (1823.), koja je region proglasila “američkim dvorištem”, izvan dosega evropskih sila. Tokom Hladnog rata, ovo se “dvorište” pretvorilo u ključno ideološko bojno polje. Svaka vlada koja je pokazivala i najmanji znak socijalističkih tendencija ili nacionalizacije američkih korporacija, automatski je bila označena kao “komunistička prijetnja”.
- Panični strah od komunizma: Vlada SAD-a i CIA su operisale pod pretpostavkom da bi bilo koja lijeva vlada mogla postati “klijent” Sovjetskog Saveza, ugrožavajući time američke ekonomske interese i regionalnu stabilnost.
- Ekonomska Interesovanja: Prava motivacija često je bila zaštita interesa moćnih američkih korporacija (poput United Fruit Company) čije su investicije bile ugrožene reformama.
Ključni pučevi: Priručnik za svrgavanje demokratije
CIA je razvila sofisticirane metode za destabilizaciju vlada, koje su uključivale:
- Gvatemala 1954.: “Operacija PBSuccess”
- Meta: Demokratski izabran predsjednik Jacobo Árbenz Guzmán, koji je pokrenuo agrarnu reformu i nacionalizirao neiskorišteno zemljište u vlasništvu United Fruit Company (korporacije s dubokim vezama u američkoj vladi).
- Uloga CIA-e: CIA je organizirala i finansirala coup d’état. Korištena je psihološka operacija (radio propaganda, lažne vijesti) i finansiranje opozicionih snaga. Árbenz je svrgnut, a instalirana je brutalna vojna diktatura, što je dovelo do desetljeća građanskog rata i kršenja ljudskih prava.
- Čile 1973.: Svrgavanje Salvadora Allendea
- Meta: Demokratski izabran socijalistički predsjednik Salvador Allende, koji je nacionalizirao rudnike bakra (u vlasništvu američkih kompanija) i banke.
- Uloga CIA-e: U početku je CIA pokušala spriječiti Allendeovo preuzimanje vlasti (“Track I” i “Track II”). Kada to nije uspjelo, aktivno su destabilizirali njegovu vladu kroz ekonomsku sabotažu (“učiniti ekonomiju vrištati”), finansiranje opozicije, štrajkova i desničarskih vojnih elemenata. Kulminacija je bio vojni puč 11. septembra 1973., predvođen generalom Augustom Pinochetom. Allende je umro (najvjerovatnije izvršio samoubistvo), a Pinochetova diktatura je ubila i mučila hiljade ljudi.
- Brazil 1964.: Podrška vojnom udaru
- Meta: Predsjednik João Goulart, koji je bio optužen za ljevičarske tendencije i reforme.
- Uloga CIA-e: Iako nije direktno orkestrirala puč, CIA je pružala ključnu finansijsku i logističku podršku anti-Goulartovim snagama (tzv. “Operacija Brother Sam”). Nakon uspješnog puča, instalirana je vojna diktatura koja je trajala više od 20 godina, obilježena političkom represijom i mučenjima.
Diktature, mučenja i trajne posljedice
Posljedice CIA-inih intervencija bile su katastrofalne za Latinsku Ameriku.
- Diktature i Represija: Umjesto “demokratije”, SAD su instalirale i podržavale brutalne vojne diktature koje su sistematski kršile ljudska prava, ubijale, mučile i “nestajale” političke protivnike. Režimi Pinocheta, brazilske vojske i gvatemalskih generala bili su direktni proizvodi američke vanjske politike.
- Destabilizacija Regiona: Kontinuirano uplitanje u unutrašnje stvari suverenih država destabiliziralo je region, potičući dugotrajne građanske ratove, gerilske pokrete i političku nestabilnost.
- Moralni Kolaps: CIA-ina podrška ovim režimima direktno je potkopala američki moralni autoritet i narativ o “slobodi”, pokazujući licemjerje u borbi protiv komunizma.
Borba za istinu
Tek decenijama kasnije, nakon deklasifikacije dokumenata i rada novinara i historičara, puna istina o CIA-inoj ulozi počela je izlaziti na vidjelo.
- Izvinjenja (selektivna): Neki američki zvaničnici su se, s godinama, izvinjavali za prošle akcije, ali bez pune odgovornosti ili kompenzacije za žrtve. Predsjednik Bill Clinton je 1999. godine, tokom posjete Gvatemali, izjavio da je “podrška SAD-a vojnim režimima koji su uključeni u užasne i raširene represije bila pogrešna”.
- Naslijeđe nepovjerenja: Unatoč tome, naslijeđe nepovjerenja prema SAD-u u Latinskoj Americi ostaje duboko usađeno. Milioni su platili cijenu američkih geopolitičkih igara.
| Kategorija | Značaj i Kontroverza | Kontekst |
| Glavni izgovor | Borba protiv komunizma | Maskiranje ekonomske i političke hegemonije. |
| Ključna doktrina | Monroeova doktrina | Proglašavanje Latinske Amerike “američkim dvorištem”. |
| Gvatemala 1954. | Svrgavanje Jacobo Árbenza | Organizovan puč zbog agrarne reforme (United Fruit Company). |
| Čile 1973. | Svrgavanje Salvadora Allendea | Podrška Pinochetovom puču, ekonomska sabotaža. |
| Brazil 1964. | Podrška vojnom puču | Instalacija diktature. |
| Trajne posljedice | Diktature, kršenja ljudskih prava | Destabilizacija regiona, dugotrajni konflikti. |
