Od Hasan-paše Predojevića do Prvog svjetskog rata
Bosna se u evropskoj historiji često prikazuje kao rub – periferija, tampon, prolaz. Ali postoje trenuci kada se ta „periferija“ pretvara u ključnu tačku: mjesto gdje se sudari epoha, gdje se zaustavlja ili pokreće tok kontinenta. Takva su bila najmanje tri trenutka.
1) 1593: Bosna kao granica koja je zaustavila Osmansko carstvo
Bitka kod Siska 1593. godine nije bila samo poraz jedne vojske. Bila je prekid ekspanzije. Smrt Hasan-paša Predojević, jednog od najsposobnijih osmanskih vojskovođa, označila je kraj iluzije o nezaustavljivosti Carstva u srednjoj Evropi.
Do tada, Bosna je bila udarna pesnica osmanskog prodora prema zapadu. Nakon Siska, postaje linija zadržavanja. Evropa prvi put dobija vrijeme – vrijeme da se konsoliduje, militarizuje i redefiniše ravnotežu moći. Jedan poraz na granici promijenio je mapu narednih stoljeća.
Bosna je tada bila mjesto gdje je Evropa prvi put rekla: dalje – ne.
2) 1878–1908: Bosna kao ključ balkanske ravnoteže
Odlukama Berlinskog kongresa (1878) Bosna i Hercegovina prelazi pod upravu Austro-Ugarske. To nije bila administrativna formalnost, nego geopolitički potez: pokušaj Zapada da stabilizuje Balkan preuzimanjem prostora koji je bio previše važan da bi ostao vakuum.
Aneksija 1908. nije samo razljutila regionalne aktere; ona je zategla cijeli evropski sistem saveza. Njemačka, Rusija, Austro-Ugarska i Britanija počinju igrati opasniju igru. Bosna postaje čvor u kojem se ukrštaju imperijalne ambicije.
Evropa je tada Bosnu koristila kao osigurač – ne shvatajući da je osigurač već pregorio.
3) 1914: Sarajevo kao okidač svijeta
Atentat u Sarajevu 28. juna 1914. često se pojednostavljuje do karikature: jedan pucanj, jedan most, jedan mladić. Ali taj događaj nije stvorio rat – on je otključao već pripremljen mehanizam.
Ubistvo nadvojvode Franza Ferdinanda pokrenulo je lanac odluka u Beču, Berlinu, Sankt Peterburgu i Londonu. U roku od nekoliko sedmica, Evropa ulazi u rat kakav do tada nije poznavala. Milioni mrtvih, srušena carstva, rođena nova ideologija.
Sarajevo je bilo tačka paljenja, ali gorivo je bilo svuda. I opet – Bosna je bila mjesto gdje se prelomila sudbina kontinenta.
Zaključak Antiportala
Bosna nije bila kulisa evropske historije. Bila je scena. U tri ključna trenutka, odluke donesene na ili oko njenog prostora imale su posljedice daleko veće od njenih granica.
To ne znači da je Bosna „krivac“ ili „spasilac“. Znači da je bila strateški prostor – mjesto gdje se Evropa ogledala, sudarala i mijenjala.
Ko god želi razumjeti Evropu, mora prestati gledati Bosnu kao marginu. Jer historija uporno pokazuje isto:
kada se ovdje nešto prelomi, Evropa to osjeti.
