Riječ “woke” (probudio se, osviješten) prešla je put od autentičnog izraza u afroameričkom engleskom jeziku do globalne političke batine i predmeta žestoke kritike na desnici. Ono što je započelo kao nužna svijest o rasnoj diskriminaciji i predrasudama, posebno u kontekstu policijske brutalnosti, evoluiralo je u sveobuhvatni ideološki okvir – “wokeizam” – koji se, prema kritičarima, institucionalizovao i postao nova, opasna forma autoritarizma i društvene destrukcije. Ovaj fenomen je gurnuo zapadna društva u duboki kulturološki rat, gdje se granice slobode govora, identiteta i pravde neprestano preispituju.
Evolucija termina: Od marševa do institucija
Originalna upotreba termina “woke” datira iz 1930-ih, a značaj je dobio tokom pokreta za građanska prava 1970-ih u SAD-u, noseći poruku “stay woke” – budi budan i svjestan sistemskog rasizma. Njegova globalna popularnost eksplodirala je u 2010-ima, posebno s pokretom Black Lives Matter (#BLM), proširivši se na širu svijest o svim društvenim nejednakostima (seksizam, LGBTQ prava, klimatska pravda).
Međutim, kritika se javlja u trenutku kada se ovaj pokret institucionalizuje. Ideje koje su proizašle iz “woke” paradigme – poput Kritičke rasne teorije (CRT), teorije o intersekcionalnosti i koncepta sistemskog rasizma – počele su se implementirati u univerzitete, korporacije (putem Diversity, Equity, and Inclusion – DEI programa) i državne institucije.
Kritika i optužbe: “Mind Virus” i ideološki totalitarizam
Kritičari, uglavnom s političke desnice i klasično-liberalne pozicije, iznose niz teških optužbi protiv institucionalizacije “woke” ideologije:
- “Mind virus” (Virus Uma): Najpoznatija kritika, često iz usta libertarijanaca i konzervativaca, opisuje wokeizam kao “mind virus” ili “ideološku zarazu”. Ova teza sugerira da se ideologija širi ne putem logike i debate, već putem emocionalne zaraze, straha od osude i društvenog pritiska, posebno na društvenim mrežama i kampusima. Za njih, wokeizam stvara rigidnu ortodoksiju koja zahtijeva bezuslovno prihvatanje, bez kritičkog preispitivanja.
- Kultura isključivosti (Cancel Culture): Woke pokret je neraskidivo povezan s kulturom osude i isključivanja (cancel culture). Pojedinci, bez obzira na njihove namjere ili historijski kontekst, mogu biti uništeni (otpušteni, javno osramoćeni) zbog jedne pogrešne riječi, šale ili mišljenja koje se kosi s trenutnim ideološkim normama. Kritičari vide ovo kao opasnost za slobodu govora i akademsku slobodu, jer stvara atmosferu straha i autocenzure.
- Nametanje krivice i podjele: Kritička rasna teorija (CRT), koja tvrdi da je Amerika (ili Zapad) sistemski rasistička i da su svi bijelci korisnici “bijelih privilegija” (white privilege), optužena je za nametanje kolektivne krivice. Kritičari tvrde da se društvo ne liječi time što se ljudi dijele na grupe “žrtava” i “opresora” na osnovu boje kože ili spola, već se time produbljuje podjela, neprijateljstvo i bijes.
- Institucionalni autoritarizam: Ključna opasnost, prema kritici, nije u postojanju progresivnih ideja, već u njihovoj institucionalizaciji. Kada organizacije (univerziteti, medijske kuće, velike korporacije) obavezno nameću DEI programe i woke ideologiju, oni preuzimaju meku autoritarnu moć da sankcionišu one koji se ne slažu. To, tvrde kritičari, pretvara društvo u mjesto gdje se ne cijeni individualna zasluga, već pripadnost određenoj “žrtvenoj” kategoriji.
Woke kapitalizam i licemjerje elite
Fenomen “Woke Kapitalizma” (Woke Capitalism) je još jedna meta kritike. Velike korporacije su brzo prihvatile woke retoriku (podrška BLM, LGBTQ zastave, DEI programi) ne iz istinske etičke promjene, već iz finansijske računice.
- Woke-Washing: Termin “woke-washing” se koristi za opisivanje firmi koje koriste politički progresivne poruke za sticanje finansijske dobiti i privlačenje mlađe, liberalne publike, dok istovremeno zadržavaju neetičke prakse (npr. eksploatacija radnika u zemljama trećeg svijeta, izbjegavanje poreza).
- Licemjerje simbolične elite: Sociolozi primjećuju da su oni koji najglasnije propagiraju “woke” ideologiju često pripadnici nove elite – visoko obrazovani, urbani profesionalci – čija borba za simboličku pravdu (identitet, jezik) često zanemaruje stvarni ekonomski rat i rastuću nejednakost koja pogađa siromašne svih rasa. Kritikuje se da se bavljenje “rasnim” i “rodnim” pitanjima koristi kao dimna zavjesa za izbjegavanje suočavanja s ekonomskim problemima koji zahtijevaju suštinske promjene u distribuciji moći i bogatstva.
Woke pokret je nastao iz plemenite potrebe da se adresira historijska nepravda, ali je, prema svojim kritičarima, skrenuo u ideološki totalitarizam. On je stvorio duboki kulturološki jaz u društvu, gdje se jezik, identitet i historija koriste kao oružje.
Njegov trajni uticaj nije samo u promjeni jezika; on je u produbljivanju podjela. Dok se borba protiv rasizma i seksizma mora voditi neprestano, kritičari upozoravaju da se to ne smije činiti na štetu slobode misli, govora i otvorenog dijaloga. Jer, kada se ideje pretvore u dogmu i kada se neslaganje kažnjava isključivanjem, društvo ne postaje pravednije, već samo rigidnije i isključivije, ponavljajući greške ideoloških ratova iz prošlosti.
