Ako postoji period bosanske historije koji je nepravedno gurnut u zapećak, onda je to 16. vijek — stoljeće u kojem se na prostoru današnje Bosne i Hercegovine odvijala jedna tiha, kulturna, intelektualna renesansa. Ne u smislu Firence ili Venecije, već u posebnom, bosanskom ključu: kroz tekije, medrese, rukopisne biblioteke i derviške redove koji su bili duhovna, ali i naučna jezgra tadašnjeg društva.
Danas se često zaboravlja da je Bosna tog doba bila jedan od najvažnijih kulturnih centara unutar Osmanskog carstva. Njen geografski položaj i višeslojna tradicija stvorili su prostor u kojem su se susretali naučnici, putnici, pjesnici, liječnici, teolozi i mistici. A derviški redovi — posebno mevlevije, nakšibendije i halvetije — postali su žarišta tog intelektualnog života.
Bosanska renesansa možda nije ostavila monumentalne građevine poput renesansnih palača, ali je ostavila nešto jednako vrijedno: rukopise, ideje, medicinske recepte, pjesme, filozofske traktate i generacije učenjaka koje je iznjedrila.
Ovo je priča o baštini koja je danas potisnuta, ali nikada nije prestala biti važna.
Derviške tekije kao univerziteti svog vremena
Tekije 16. vijeka u Bosni nisu bile samo duhovni centri — one su bile proto-univerziteti.
U Sarajevu, Mostaru, Banjoj Luci, Foči, Visokom i Pruscu djelovale su tekije u kojima se učilo:
- filozofija,
- matematika,
- logika,
- medicina,
- astronomija,
- ljekarstvo i farmacija,
- kaligrafija i poezija,
- muzika i tefsir.
Derviški šejhovi bili su, u isto vrijeme, učitelji, naučnici i liječnici. Njihove biblioteke sadržavale su djela iz čitavog islamskog svijeta — od Kordobe do Buhare — ali i prijevode antičkih autora: Galena, Aristotela, Hipokrata.
Tekije su bile otvorene i putnicima. Pogotovo je Sarajevo u tom periodu bilo poznato kao mjesto gdje se “susreće Istok i Zapad”, ali ne samo metaforički — nego stvarno. Ulice su bile ispunjene trgovcima, pjesnicima i učenjacima iz Šama, Andaluzije, Egipta, Perzije i s Kavkaza.
Medicinska znanja: od herbalizma do hirurgije
Jedna od najnevjerovatnijih činjenica je da su derviški ljekari u 16. vijeku koristili medicinske postupke koji će u Evropi postati standard tek stoljećima kasnije.
U rukopisima iz ovog perioda — poput “Ljekaruše” Mehmeda Seida Mostarca — nalaze se zapisi o:
- destilaciji i pravljenju medicinskih ulja,
- izradi tinktura, balzama i sirupa,
- prepoznavanju simptoma infekcija,
- liječenju rana uz antiseptičke biljke,
- ranom konceptu psihosomatske medicine.
Iznenađujuće je koliko su derviški liječnici naglašavali čistoću — pranje rana, sterilizaciju vrelim uljem ili rakijom, te izbjegavanje dodirivanja otvorenih povreda prljavim instrumentima. Na Balkanu 16. vijeka, to je bio medicinski luksuz.
Tekije su imale i svoje “derviške apoteke”, gdje su se spravljali lijekovi od:
- bosanskog ljekovitog bilja,
- uvozne mirodije iz Male Azije,
- rijetkih smola iz sjeverne Afrike,
- minerala i metala korištenih u mikrodozama.
Znanje je bilo praktično, empirijsko, prenošeno iz ruke u ruku.
Poezija, muzika i filozofija: renesansa na bosanski način
Derviška kultura je u 16. vijeku stvorila jedan od najbogatijih poetskih perioda u bosanskoj historiji. U Sarajevu su djelovali Hasan Zijaija Mostarac, Ahmed Sudi iz Sudića (poznat po komentarima Hafiza i Mesnevije), te niz bošnjačkih pjesnika čiji se radovi danas proučavaju širom svijeta.
Njihova poezija bila je spoj:
- duhovne mistike,
- matematičke preciznosti,
- emocionalne dubine,
- opservacije prirode.
Derviški semah — ples i muzika — nisu bili samo rituali, već i simboličke vježbe geometrije, harmonije i kosmologije. U njima, tijelo i ritam slijedili su matematičke obrasce koji i danas zadivljuju istraživače.
U filozofiji su dominirala pitanja:
- ljudske duše,
- prolaznosti svijeta,
- prirode znanja,
- odnosa nauke i Boga,
- harmonije između čovjeka i univerzuma.
Derviška misao nije odbacivala nauku — ona ju je integrirala u duhovni razvoj.
Školovani Bosanci u Istanbulu, Kairu i Damasku
Mnogi učenici iz bosanskih tekija odlazili su na studije u Istanbul, Konju, Kairo ili Damask, a zatim se vraćali kao vrhunski ljekari, astronomi ili pravnici. Neki od njih postali su i učitelji na carskim medresama.
Bosna je bila periferija samo geografski. Kulturalno, bila je centar.
Zašto je ova renesansa zaboravljena?
Razloga je nekoliko:
- Orijentalna baština nakon austrougarskog preuzimanja bila je potisnuta — smatrana za manje vrijednu.
- Komunističko doba naglašavalo je sekularne, ne duhovne aspekte kulture.
- Rukopisi su ostali u privatnim bibliotekama, često nedigitalizirani.
- Tekije su rušene ili pretvarane u druge institucije.
- Popularna historiografija fokusirala se na ratove, ne na kulturu.
Bosanska renesansa tako je postala tiha fusnota, iako je oblikovala mentalni prostor Bosne stoljećima.
Šta nam danas znači ta baština?
U vremenu kada se puno govori o identitetu, podjelama i “ko smo mi”, zaboravljamo da smo nekada bili most znanja, nauke i lirike. Derviški redovi su pokazali da Bosna može biti:
- kosmopolitska,
- mislena,
- otvorena,
- kreativna,
- naučno radoznala.
I da to nije nikakav moderni “uvoz”, nego dio naše vlastite tradicije.
Bosanska renesansa možda nije dio školskih udžbenika, ali jest dio našeg DNK. Ona je dokaz da je ovaj prostor oduvijek znao stvarati svjetlost — čak i kad su vremena bila mračna.
Ako je išta vrijedno ponovnog otkrivanja, onda je to upravo ta priča.
