Benjamin “Bibi” Netanyahu nije samo političar; on je politički ekosistem. Držeći premijersku dužnost duže od bilo kojeg drugog lidera u historiji Izraela, Netanyahu je transformisao domaću političku scenu, preoblikovao izraelsko-palestinski sukob i doveo zemlju u poziciju izuzetne ekonomske moći, ali i međunarodne izolacije i unutrašnje polarizacije. Njegova karijera je neprekidni narativ preživljavanja — od rane diplomatske slave do optužnica za korupciju i, konačno, do najtežih optužbi za ratne zločine i genocid.
Od elitne jedinice do diplomatske zvijezde
Benjamin Netanyahu rođen je 1949. godine u Tel Avivu, u porodici s dubokim cionističkim korijenima. Njegova porodica bila je blisko povezana s revizionističkim cionizmom, a njegov otac, Benzion Netanyahu, bio je historičar.
- Vojna služba: Netanyahu je 1967. godine, nakon što je dio mladosti proveo u SAD-u, vratio u Izrael da bi služio u elitnoj jedinici Sayeret Matkal, gdje je učestvovao u opasnim antiterorističkim operacijama, uključujući spašavanje otetog aviona Sabena 1972. godine. Njegov brat, Yonatan “Yoni” Netanyahu, poginuo je vodeći legendarnu operaciju spašavanja talaca u Entebbeu 1976. godine, događaj koji je duboko oblikovao Bibijevu politiku i opsesiju sigurnošću.
- Obrazovanje i rani poslovi: Nakon vojne službe, studirao je na prestižnom MIT-u (Massachusetts Institute of Technology), gdje je stekao diplomu iz arhitekture i menadžmenta. Radio je u Boston Consulting Group.
- Politički uspon: U politiku ulazi kasnih 1980-ih, služeći kao ambasador Izraela pri Ujedinjenim nacijama (1984–1988), gdje je postao poznat kao elokventan i agresivan zagovornik Izraela na međunarodnoj sceni. Godine 1993. izabran je za lidera desničarske partije Likud.
Prvi premijerski mandat (1996–1999): Netanyahu je postao najmlađi premijer Izraela 1996. godine. Tokom ovog mandata, bio je čvrst protivnik Mirovnog sporazuma iz Osla (1993), zalažući se za “Mir sa sigurnošću”. Bio je prisiljen potpisati Sporazume iz Hebrona i Wye River, ali je aktivno radio na usporavanju mirovnog procesa.
Netanyahuova epoha (2009–2021, 2022–danas)
Nakon što je bio ministar finansija i sproveo sveobuhvatne ekonomske reforme (koje su Izrael izvukle iz recesije), vratio se na vlast 2009. godine i ostao na njoj, neprekidno ili sa kratkim prekidima, postajući najdugovječniji premijer Izraela. Njegova politika u ovoj epohi definisana je sljedećim tačkama:
- Ekonomski uspjeh: Uveliko se pripisuje zasluga njegovim ranim ekonomskim reformama za transformaciju Izraela u globalnu “Start-up Naciju” s procvatom visoke tehnologije, što je donijelo značajan rast BDP-a i prosperitet.
- Širenje naselja: Netanyahu je bio ključni zagovornik i provodilac širenja jevrejskih naselja na okupiranoj Zapadnoj obali, ignorirajući međunarodne kritike i rezolucije. Ovo je uveliko uništilo mogućnost uspostavljanja održive palestinske države (tzv. Rješenje dvije države), jer on insistira na viziji “Velikog Izraela” i potpunoj izraelskoj sigurnosnoj kontroli nad svim teritorijama zapadno od rijeke Jordan.
- Genocid u Gazi: Nadzirao je ponovljene, masovne vojne operacije u Gazi (2008–09, 2014, 2021), tvrdeći da je cilj uništenje Hamasa i obezbjeđenje Izraela.
“Kralj Bibi” pod istragom
Netanyahuova vladavina je obilježena konstantnim sukobima s izraelskim pravosudnim i medijskim sistemom, što je dovelo do duboke polarizacije društva.
- Suđenje za korupciju: U novembru 2019. godine, Netanyahu je zvanično optužen za prekoračenje ovlaštenja, prevaru i primanje mita u tri odvojena slučaja (Slučajevi 1000, 2000 i 4000). Optužbe se odnose na primanje skupih poklona (šampanjac, cigare) od bogatih biznismena u zamjenu za političke usluge i pokušaje utjecaja na medije radi dobijanja povoljnog izvještavanja. Suđenje je počelo u maju 2020. godine i trajalo je godinama, a kritičari tvrde da je njegova opsesija opstankom na vlasti i pokušajem da izbjegne zatvor glavni motiv za destabilizaciju.
- Pokušaj pravosudne reforme: Godine 2023. njegova krajnje desna koalicija pokrenula je kontroverznu reformu pravosuđa, koja bi drastično oslabila Vrhovni sud i dala veća ovlaštenja izvršnoj vlasti. Ovaj potez, koji su kritičari vidjeli kao pokušaj da zaustavi vlastito suđenje i uspostavi autoritarizam, izazvao je najveće i najdugotrajnije masovne proteste u historiji Izraela prije napada 7. oktobra.
- Optužbe za genocid i ratni zločin: Nakon eskalacije rata u Gazi u oktobru 2023. godine, Netanyahu se suočio s najtežim međunarodnim optužbama.
- Međunarodni sud pravde (ICJ): Južna Afrika je pokrenula slučaj pred ICJ-om optužujući Izrael za počinjenje genocida u Gazi. ICJ je izdao privremene mjere kojima je Izraelu naređeno da spriječi genocidne radnje, mjere koje su kritičari optužili Netanyahua da ih je ignorirao.
- Međunarodni krivični sud (ICC): U novembru 2024. godine, glavni tužilac ICC-a zatražio je, a Sud je izdao, nalog za hapšenje za Benjamina Netanyahua i bivšeg ministra odbrane Yoava Gallanta, tereteći ih za ratne zločine i zločine protiv čovječnosti (uključujući izgladnjivanje civila kao metodu ratovanja).
Netanyahuova reakcija na ove optužbe je bila prkosna, nazivajući ih “političkim progonom”. Unatoč nalozima ICC-a, on je nastavio putovati u saveznice Izraela, stvarajući krizu međunarodnog prava i naglašavajući dvostruke standarde koje mnoge zapadne zemlje primjenjuju. Njegovo pozivanje na biblijske tekstove (poput uništenja Amalečana) u decembru 2023. godine, kritičari su protumačili kao jasan dokaz genocidne namjere i dehumanizacije Palestinaca.
Iskustvo vječnog preživljavanja
Netanyahuov trajni uticaj leži u njegovoj sposobnosti da preživi skandale, ratove i proteste. On je stvorio političku mašineriju koja se oslanja na podjele, strah i nepokolebljivu ideju o “Velikom Izraelu”. Za njegove pristalice, on je “Kralj Bibi” – jedini koji može garantovati sigurnost u neprijateljskom regionu. Za kritičare, on je lider koji je uništio izraelsku demokratiju, potkopao pravosuđe i doveo zemlju do statusa parije na međunarodnoj sceni.
Njegovo naslijeđe će se mjeriti ne samo po ekonomskom procvatu Izraela, već i po dubini rane koju je nanio miru, pravu i međunarodnom poretku, a konačna presuda vjerovatno će biti zapisana u sudnicama Haaga i historiji Bliskog istoka.
