Jedna stara poslovna lista iz 1990. godine danas djeluje gotovo nestvarno.
Na spisku 100 najvećih kompanija Istočne Evrope tadašnja Jugoslavija imala je čak 45 firmi.
Gotovo pola liste.
I to u konkurenciji država poput:
- Poljska
- Čehoslavačka
- Rumunija
- Mađarska
- Bugarska
Danas ta statistika djeluje kao paralelna realnost.
Jugoslavija je tada bila industrijska sila regiona
Na listi iz 1990. pojavljuju se giganti poput:
- INA
- Energoinvest
- Jugopetrol
- Zastava
- Iskra
- Jugoexport
- RTB Bor
- Brodogradilište Split
- PKB Beograd
- Željezara Sisak
To nisu bile male firme.
Radilo se o ogromnim industrijskim sistemima sa:
- desetinama hiljada radnika
- izvozom širom svijeta
- jakom proizvodnjom
- i ozbiljnom infrastrukturom
A onda dolazi brutalni raspad
Ratovi 90-ih nisu uništili samo državu.
Uništili su:
- tržište
- lance proizvodnje
- industrijsku povezanost
- zajedničku ekonomiju
- i dugoročnu razvojnu strategiju
Mnoge firme:
- privatizovane su katastrofalno
- opljačkane
- ugašene
- ili pretvorene u ruševine tranzicije
Poljska danas izgleda kao drugi svijet
Dok se bivša Jugoslavija raspadala kroz ratove i haotičnu tranziciju, Poljska je posljednjih 30 godina izgradila jednu od najjačih ekonomija Evrope.
Danas:
- Poljska ima BDP preko 800 milijardi dolara
- regionalna je industrijska sila
- privlači ogromne investicije
- i postala je ključni igrač EU i NATO-a
Ironično, 1990. godine Jugoslavija je na ovoj listi djelovala mnogo dominantnije.
Rumunija i Češka također su napravile ogroman skok
Rumunija danas:
- razvija snažan IT sektor
- ima ozbiljan industrijski rast
- i postaje važan centar proizvodnje u EU
Češka je praktično postala sinonim za:
- stabilnu industriju
- automobilsku proizvodnju
- i uspješnu tranziciju istočne Evrope
Balkan danas uglavnom izvozi ljude
To je možda najtužniji dio cijele priče.
Dok su nekada fabrike iz regiona zapošljavale desetine hiljada radnika, danas mnoge države Balkana:
- izvoze radnu snagu
- zavise od doznaka dijaspore
- i bore se sa deindustrijalizacijom
Posebno u BiH mnogi ljudi danas gledaju ovakve liste sa mješavinom:
- nostalgije
- bijesa
- i pitanja:
“Kako smo ovo uspjeli uništiti?”
Naravno, nije sve bilo idealno
Važno je biti realan.
Socijalistička ekonomija Jugoslavije imala je:
- ogromne dugove
- neefikasnost
- političke probleme
- i strukturalne slabosti
Ali činjenica da je region imao toliku industrijsku bazu danas djeluje gotovo šokantno mlađim generacijama.
Možda je najveća ironija što su mnoge današnje “uspješne tranzicije” nastale upravo na industrijskim temeljima koje je region nekada imao
Poljska, Češka i druge države uspjele su:
- modernizovati
- privatizovati
- i integrisati industriju u EU sistem
Balkan je uglavnom prošao kroz:
- rat
- kriminalnu privatizaciju
- politički haos
- i odlazak stanovništva
I upravo zato ova stara lista danas djeluje toliko simbolično.
Kao fotografija jednog svijeta koji je nestao.
