Dok se prašina nakon političkog potresa u Budimpešti polako sliježe, region se suočava s novom, ogoljenom realnošću. Pobjeda Petera Magyara i njegove stranke Tisza u Briselu nije proslavljena samo kao pobjeda liberalne demokratije već kao strateško uklanjanje trojanskog konja koji je godinama paralizovao koherentnost evropske vanjske i bezbjednosne politike. Mađarska je figurirala kao unutrašnji disruptor evropskog sistema — akter koji je kombinacijom institucionalnih alata i političkog suverenizma testirao izdržljivost zajedničkih politika, od sankcija Rusiji do podrške Ukrajini. Taj model je, istovremeno, imao i svoju regionalnu refleksiju: Budimpešta je postala važna tačka političke i ekonomske koordinacije za niz aktera na Zapadnom Balkanu, čime je evropski okvir dodatno usložnjen slojevima paralelnih savezništava i interesa.
Za Zapadni Balkan, a posebno za osovinu Banjaluka – Beograd, ovaj obrt predstavlja gubitak najvažnijeg vanjskopolitičkog amortizera. Godinama je Mađarska Viktora Orbana služila kao institucionalni štit, blokirajući mehanizme sankcija i relativizujući pritiske međunarodne zajednice. Danas, sa Magyarovim najavama povratka pod jurisdikciju Međunarodnog krivičnog suda (ICC) i ulaska u Ured evropskog javnog tužioca (EPPO), Budimpešta od “sigurne kuće” za regionalne autokrate postaje predvodnik nove paradigme – one u kojoj suverenitet više ne služi kao paravan za izbjegavanje vladavine prava.
Nikola Lunić, konsultant iz oblasti geopolitike i bezbjednosti, dekonstruiše ovaj geopolitički zaokret. Od sudbine energetskih investicija u Republici Srpskoj, preko strateške izolacije Srbije, do kontroverznog poziva premijeru Izraela Benjaminu Netanyahuu koji služi kao finalni lakmus-test institucionalne dosljednosti nove mađarske vlasti – Lunić precizno locira tačke pucanja dosadašnjeg modela “neliberalnog savezništva”.
Mađarska je pod Orbanom godinama bila svojevrsni “trojanski konj” unutar EU – kočila je sankcije Rusiji, blokirala pomoć Ukrajini i ucjenjivala Bruxelles vetom. Sada dolazi Peter Magyar koji najavljuje povratak evropskim vrijednostima i borbu protiv korupcije. Šta ova promjena znači za EU? Da li to jača EU ili otvara prostor za nove podjele?
– Mađarska pod Orbanom godinama je igrala ulogu “trojanskog konja” unutar EU – blokirala je pomoć Ukrajini, razvodnjavala sankcije Rusiji i politički ucenjivala Brisel vetom. Time nije samo usporavala odluke, već je sistemski potkopavala kredibilitet Unije kao geopolitičkog aktera. Zato se dolazak Petera Magyara u Briselu ne doživljava kao obična smena vlasti, već kao potencijalni kraj jedne ere opstrukcija. Poruke poput one koju je uputila Ursula von der Leyen (predsjednica Evropske komisije, op. a) da je “Mađarska izabrala Evropu”, odražavaju očekivanje da EU konačno može delovati koherentnije i odlučnije.
EU bez izgovora za nejedinstvo
Ipak, iluzija o potpunom jedinstvu bila bi preuranjena. Robert Fico (premijer Slovačke, op. a) već pokazuje spremnost da preuzme ulogu blokirajućeg faktora, dok bi i druge vlade mogle testirati granice evropskog konsenzusa i bez “mađarskog štita”. Zato ova promena istovremeno jača EU jer uklanja ključnu tačku opstrukcije, ali i razotkriva nove linije podela koje su do sada bile prikrivene. Drugim rečima, Unija ulazi u fazu u kojoj više nema izgovor za nejedinstvo, ali ni garanciju da će ga prevazići.
Pobjeda Magyara u Briselu tumači se kao trijumf demokratskih vrijednosti. Koliko je takva percepcija realna, a koliko politički korisna za same institucije EU? Drugim riječima, očekujete li striktan pristup reformama ili određeni stepen političkog pragmatizma prema novoj vlasti u Budimpešti?
– Pobjeda Petera Magyara u Briselu se predstavlja kao trijumf demokratskih vrijednosti, ali je ta interpretacija podjednako politički korisna koliko i djelimično pojednostavljena. Evropskim institucijama je potreban narativ uspjeha, odnosno dokaz da mehanizmi pritiska, uslovljavanja i finansijske discipline daju rezultate. Zato poruke iz Evropske komisije, predvođene Ursulom von der Leyen, o “brzim i očekivanim rezultatima” nisu samo signal podrške, već i pokušaj da se legitimiše sopstvena politika prema Budimpešti u prethodnim godinama. Međutim, iza te retorike stoji mnogo hladniji pristup: novac za Mađarsku biće oslobađan isključivo uz konkretne reforme – od vladavine prava i medijskih sloboda do borbe protiv korupcije. Drugim rečima, Brisel neće odustati od uslovljavanja, jer bi to direktno urušilo njegov kredibilitet i prema drugim članicama. Ipak, jednako je nerealno očekivati rigidnost bez političkog takta. EU nema interes da novu vlast odmah gura u konflikt, već da je postepeno veže za sopstveni institucionalni okvir. To znači kombinaciju pritiska i saradnje uz stroga pravila, ali s fleksibilnom implementacijom. Upravo zato će odnos Brisela prema Budimpešti biti manje ideološki, a više transakcioni: reforme u zamenu za sredstva. I to ne zato što je EU odustala od svojih vrednosti, već zato što ih u praksi sprovodi kroz politički pragmatizam.
Ako je Magyar uspio srušiti Orbana koristeći njegovu vlastitu nacionalnu simboliku, da li je to “recept” koji bi mogao biti primijenjen i u našem regionu, ili je Mađarska ipak specifičan slučaj koji se ne može kopirati u BiH i Srbiji?
– Ne mislim da je mađarski scenario moguće jednostavno preslikati na Srbiju ili Bosnu i Hercegovinu. Viktor Orban jeste poražen u specifičnom političkom kontekstu, a Peter Magyar je uspeo da mu se suprotstavi koristeći njegov sopstveni politički jezik – nacionalnu simboliku, narativ suvereniteta i borbu protiv korupcije unutar sistema. Ali upravo tu leži i ključna razlika. U našem regionu ne postoji politička struktura koja je sposobna da preuzme taj narativ i okrene ga protiv vlasti. Umesto toga, imamo fragmentisane opozicije i pokrete, međusobno suprotstavljene identitetske politike i lidere koji češće prate emocije biračkog tela nego što ga oblikuju.
Može li se populizam pobijediti njegovim oružjem?
Prema tome, problem nije u nedostatku “recepta”, već u nedostatku političke hrabrosti i kapaciteta da se taj model primeni. Nacionalna simbolika kod nas odavno nije prostor političke borbe jer je ona isključivi monopol vlasti. Ipak, mađarski slučaj jeste važna lekcija. On dokazuje da čak i u sistemima duboko prožetim populizmom može da se artikuliše alternativa koja ne beži od nacionalnog okvira, već ga redefiniše. To je politički rizičan potez i upravo ga zato u Srbiji i BiH po pravilu svi izbegavaju.
Vučić i Orban su imali odnos koji je prevazilazio državni protokol – to je bio ideološki savez. U tom kontekstu, kako vidite potencijalnu ulogu Magyara – može li on, upravo zbog iskustva unutar sistema (bivši fidesovac koji poznaje sve tajne), bolje prepoznati i adresirati slične političke modele u regionu? Kako vidite poziciju Srbije poslije mađarskog zemljotresa?
– Odnos Aleksandra Vučića i Viktora Orbana odavno je prevazišao diplomatiju – to je bio politički savez zasnovan na istom modelu vlasti: kontrola institucija, upravljanje krizama i balansiranje između Istoka i Zapada. Zato dolazak Petera Magyara nije samo promena vlasti u Mađarskoj, već potencijalni udar na čitav taj model. Istina je da on dolazi iznutra, dobro poznaje mehanizme sistema i razume kako funkcionišu “hibridni režimi” u regionu. Međutim, ne treba imati iluzije – njegov primarni cilj biće konsolidacija Mađarske, a ne političko “razotkrivanje” suseda. Bez sumnje, Beograd je izgubio najvažnijeg saveznika unutar EU – čoveka koji je godinama amortizovao pritiske iz Brisela i otvarao prostor za političko manevrisanje. Bez Orbana, Srbija ostaje izloženija i vidljivija. I tu dolazimo do ključnog problema: spoljna politika “četiri stuba” više ne funkcioniše kao prednost, već kao znak neodlučnosti. U uslovima zaoštrenih geopolitičkih odnosa, balansiranje Srbije sve više liči na izbegavanje izbora, a to donosi i niz opasnosti. Zato smatram da je mađarski “zemljotres” zapravo upozorenje za region. Vreme strateške neodređenosti ističe. Srbija će morati jasnije da definiše svoj kurs i to ne zato što to Brisel traži, već zato što bez toga gubi političku težinu i kredibilitet. U suštini, politički pad Orbana nije samo problem za Vučića. To predstavlja test za ceo koncept srpske spoljne i bezbednosne politike.
Dodik i Vučić su uložili sav politički kapital u Orbana. Da li je ovo trenutak kada “srpski svet” ostaje bez svoje evropske logističke baze? Šta Magyarova pobjeda znači za konkretne projekte – od mađarskih strujnih investicija u RS do energetske zavisnosti Srbije?
– Politički odlazak Viktora Orbana za Aleksandra Vučića i Milorada Dodika nije samo politički poraz saveznika – to je gubitak ključne tačke oslonca unutar Evropske unije. Godinama je Budimpešta igrala ulogu logističke baze za njihove politike prema Briselu: od ublažavanja pritisaka do otvaranja prostora za energetske i finansijske aranžmane. S dolaskom Magyara, taj model ulazi u fazu preispitivanja. To se najkonkretnije vidi u oblasti energetike. Projekti između Mađarske i Republike Srpske – od investicija u obnovljive izvore do finansijskih linija kroz kompanije poput MVM Group – više neće imati političku zaštitu kakvu su imali pod Orbanom. To ne znači da će biti ukinuti, ali će sigurno biti strože kontrolisani i depolitizovani. Za Srbiju je problem još dublji jer energetska zavisnost od ruskog gasa, oslonjena na infrastrukturu poput Balkanskog toka, ostaje činjenica. Međutim, politički prostor za balansiranje Beograda se sužava.
Kraj paralelnih savezništava
Ideja o nuklearnoj energiji dodatno pokazuje tu neodlučnost jer Srbija koketira i sa zapadnim partnerima poput Westinghouse Electric Company, ali bez jasne strategije i konkretnih koraka. Zbog svega navedenog, mislim da nije reč samo o gubitku saveznika, već o gubitku čitavog modela delovanja. “Srpski integralizam” bez Orbana ostaje bez svoje najvažnije evropske poluge i prvi put mora da funkcioniše bez političkog pokroviteljstva u EU. Može se zaključiti da je ono što se do juče predstavljalo kao snaga – mreža paralelnih partnerstava, danas postalo slabost. Jer bez Budimpešte, Beograd i Banjaluka ostaju direktno izloženi pravilima igre na koja ne mogu da utiču.
Mađarska pod Orbanom je bila jedan od rijetkih glasova u EU koji su štitili Dodika – blokirali su uvođenje sankcija i kočili imenovanje visokog predstavnika. Nova vlada najavljuje drugačiju politiku: “Mađarska se neće miješati u unutrašnje stvari drugih zemalja”. Šta to konkretno znači za RS? Gubi li Dodik svog najvažnijeg međunarodnog zaštitnika i kako će se to odraziti na poziciju RS-a, a i samu BiH?
– Za Milorada Dodika, Viktor Orban je godinama bio najvažniji politički oslonac unutar EU – ne formalni zaštitnik, ali de facto politički amortizer pritisaka iz Brisela. Mađarska je u više navrata ublažavala ili usporavala evropske inicijative koje su bile usmerene ka jačoj kontroli ili sankcionisanju političkog rukovodstva u Republici Srpskoj, a Orban je javno osporavao legitimitet intervencionizma međunarodne zajednice u BiH. Taj odnos je dodatno simbolički učvršćen kroz niz bilateralnih susreta i političkih poruka o “suverenitetu” i “nemešanju”. Promena vlasti u Budimpešti, s dolaskom Magyara, definitivno menja taj okvir. Naglasak nove politike na “neintervencionizmu” u unutrašnje poslove drugih država u praksi znači povlačenje Mađarske iz uloge političkog zaštitnika unutar EU mehanizama odlučivanja o BiH. Međutim, to ne znači automatski i nagli politički vakuum. Ključna tačka se sada pomera iz Brisela u Vašington, gde se politika prema Dodiku već godinama kreira kroz kombinaciju pritisaka i pragmatičnih odnosa.
U tom kontekstu treba posmatrati i promenjivu dinamiku s administracijom Donalda Trampa (predsjednik SAD-a, op. a), koja u odnosu prema Zapadnom Balkanu tradicionalno pokazuje veću sklonost bilateralnom, transakcionom pristupu nego institucionalnim okvirima. Ipak, strateški gledano, Dodik gubi jednu važnu evropsku polugu. Mađarska više neće delovati kao “unutrašnji korektor” politike EU prema BiH, što znači da će odluke o sankcijama, pritiscima i političkim porukama biti manje razvodnjene i teže za blokiranje. Za Republiku Srpsku to znači promenu ambijenta, ali ne i trenutni slom pozicije. Ipak, prostor za političko manevrisanje se sužava: bez Orbanovog političkog kišobrana, Dodik ostaje direktnije izložen kombinovanom pritisku Brisela i Vašingtona, uz znatno manji prostor za institucionalno odgađanje odluka. Prema tome, i Republika Srpska i BiH će ostati pod političkim uticajima međunarodnih aktera, ali se smanjuje mogućnost da se oni amortizuju kroz bilateralno savezništvo unutar EU ili NATO sistema.
Poziv Netanyahuu, licu s potjernice ICC-a, pod novim uslovima Magyara (povratak Mađarske u okvir ICC-a) djeluje kao diplomatska zamka. Kako tumačite taj potez u trenutku kada nova vlast najavljuje povratak standardima vladavine prava — kao signal kontinuiteta, politički balans ili test institucionalne dosljednosti? Može li se iz toga nešto iščitati i za region, posebno kada je riječ o odnosu prema akterima koji su pod međunarodnim sankcijama?
– Poziv Benjaminu Netanyahuu u trenutku kada nova vlast najavljuje povratak u okvir Međunarodnog krivičnog suda (ICC) otvara ozbiljan test političke doslednosti u Budimpešti. Viktor Orban je godinama gradio politiku selektivnog odnosa prema međunarodnim institucijama – od osporavanja nadležnosti ICC-a do otvorenog političkog zaobilaženja obaveza koje iz njega proizlaze. Nasuprot tome, Peter Magyar najavljuje povratak “standardima vladavine prava” i reintegraciju Mađarske u međunarodne pravne mehanizme. U tom kontekstu, Netanyahuova poseta postaje politički lakmus-test: da li nova vlast zaista menja pristup ili samo retoriku. Ako Mađarska istovremeno najavljuje povratak ICC-u, a zadržava praksu politički motivisanih izuzetaka, onda se ne radi o reformi sistema, već o njegovom prilagođavanju. Magyar je upravo na tome gradio svoju unutrašnju kritiku prethodnog režima, eksplicitno navodeći slučajeve Nikole Gruevskog, ali i kontroverze oko izbegavanja izručenja i političke zaštite osoba poput Zbigniewa Ziobre i Marijana Romanowskog. Ti primeri su, u njegovom narativu, simbol “selektivne
e” i političke instrumentalizacije pravnih normi. Zato današnja dilema nije personalna, već sistemska: da li Mađarska napušta praksu “pravde po potrebi” ili je samo prepakira u novu političku formu. Za region, to ima vrlo konkretan odjek. Ako Budimpešta zaista menja kurs, onda šalje poruku da se međunarodni pravni poredak više ne može zaobilaziti kroz politička savezništva. Ako ne, onda sve ostaje u zoni političkog pragmatizma bez stvarne institucionalne promene. U ovom slučaju, Netanyahu će predstavljati proveru pravila.
Budimpeštanski štit je pao
Brisel dobija prostor za koherentnije djelovanje, ali i suočavanje s vlastitim pukotinama — dok regionalne politike ostaju bez ključne tačke oslonca i zaštite.
