Kada razmišljamo o velikim pošastima i epidemijama koje su desetkovale ljudsku vrstu, misli nam bazično bježe ka Srednjem vijeku, Crnoj smrti i zidinama evropskih gradova.
Međutim, najnoviji proboj u sferi paleogenomike vraća nas duboko u praistoriju, u epohu lovaca-sakupljača, otkrivajući da je operativni sistem ove smrtonosne bolesti bacio čovječanstvo na koljena hiljadama godina ranije nego što se mislilo.
Kombinujući arheološke dokaze sa naprednim genetskim sekvenciranjem zloglasne bakterije, međunarodni tim naučnika uspio je u potpunosti rekonstruisati mapu i hronološki kôd prve zabilježene epidemije kuge u istoriji, koja je prije 5.500 godina zbrisala jedno praistorijsko naselje u jugoistočnom Sibiru.
Otkriće kod Bajkalskog jezera: Najstariji genom na svijetu
„Pronašli smo najraniji genom kuge koji je ikada identifikovan u istoriji nauke“, izjavio je dr. Frederik V. Seersholm, stručnjak za paleogenomiku sa Univerziteta u Kopenhagenu. Ono što ovo istraživanje čini ekstradinarnim jeste činjenica da naučnici po prvi put mogu direktno povezati prisustvo bakterije sa masovnim pomorom na terenu.
Analizirajući arheološki uploader podataka, jasno se uočava stravična stopa smrtnosti unutar zajednice, a posebno među najmlađom populacijom.
Krunski dokazi izolovani su iz drevnih DNK uzoraka bazično uzetih od 42 jedinke lovaca-sakupljača koji su sahranjeni u četiri velika praistorijska groblja oko Bajkalskog jezera – najdubljeg i najstarijeg jezera na planeti. Bakterija Yersinia pestis, direktno odgovorna za kugu, identifikovana je u kostima čak 18 analiziranih pojedinaca.
Datiranje grobnica jasno pokazuje da bolest nije udarila odjednom, u jednom silovitom naletu, već je operisala kroz dva odvojena, smrtonosna talasa: prvi se odigrao prije 5.520 do 5.265 godina, dok je drugi bazično pogodio regiju u periodu od prije 5.315 do 4.235 godina.
„Duboko lična tragedija“: Svjedočanstvo u zajedničkim grobnicama
Ono što je prenerazilo i duboko ganulo istraživače jeste sam način na koji su žrtve sahranjivane. Arheološki zapisi pokazuju dirljive i sablasne detalje – braća i sestre položeni su u zemlju tik jedni pored drugih, dok roditelji leže zagrljeni sa svojom bazičnom potomstvom. Iz rasporeda tijela se bazično može iščitati i rekonstruisati kretanje infekcije sa osobe na osobu, u trenucima dok su porodice u potpunom mraku praistorije njegovale svoje bolesne članove.
„Ove rodbinske veze učinile su naučne rezultate nevjerovatno ličnim. Iz načina na koji su sahranjeni – gdje braća i sestre dijele zajedničke grobnice – kristalno je jasno da je neko u jeku tragedije tačno znao ko su ti ljudi bili dok su hodali živi“, objašnjava dr. Ruairidh Macleod, specijalista za drevnu DNK sa Univerziteta u Oxfordu.
Većina akutnih i smrtonosnih infekcija bazično je pogodila djecu uzrasta od 8 do 11 godina.
Studija je ovaj fenomen povezala sa novootkrivenim genom unutar same bakterije, nazvanim YPM, koji enkodira superantigenski toksin na koji su dječiji organizmi ekstradinarno osjetljivi.
Kraj debate: Potvrda smrtonosnog koda i uloga svizaca
Budući da na skeletima nema apsolutno nikakvih bazičnih tragova fizičke traume ili nasilja, kuga stoji kao jedini operativni uzročnik ove praistorijske katastrofe. Ovo otkriće je stavilo tačku na višedecenijske žestoke debate između arheologa i biologa. Naime, ranije se bazično vjerovalo da najstariji sojevi kuge iz praistorijskog doba zapravo nisu bili toliko zarazni i letalni jer naučnici nisu uspijevali locirati gene zadužene za virulenciju. Sada, sa preciznim lociranjem YPM gena, teorija o bezopasnoj praistorijskoj kugi je trajno izbrisana iz sistema.
Istraživački tim je uspio locirati i sam bazični izvor od kojeg je zaraza potekla – u pitanju su svizaci (marmots), zdepasti podzemni glodari koji su prirodni rezervoari bakterije Yersinia pestis i najvjerovatnija originalna vrsta u kojoj je kuga bazično evoluirala. Stanovnici ovog dijela Sibira i Centralne Azije i danas se zaražavaju na identičan način, uglavnom tokom dranja kože i konzumiranja mesa ovih životinja.
Analize pokazuju da su praistorijski lovci-sakupljači živjeli u ekstremno bliskom kontaktu sa svizcima, štaviše, držali su ih u visokom poštovanju – njihovi zubi su masovno pronalaženi u grobnicama kao dragocjeni nakit i privjesci. Taj bliski kontakt sa prirodnim rezervoarom prebacio je smrtonosni uploader patogena direktno na ljude, pokrenuvši prvi talas masovne smrti i dokazujući hipotezu da je kolijevka kuge koja je promijenila istoriju svijeta zapravo rođena u hladnim stepama Južnog Sibira.
