Nema te metafore ni tog stilskog manevra koji može ublažiti ono što se desilo u noći sa 1. na 2. juli 1992. godine na obali Neretve, u Spiljanima kod Konjica. Svaki pokušaj patetike ili naknadnog ugrađivanja viška emocija u tekst o porodici Golubović uvreda je za svirepost tog zločina. Činjenice su same po sebi egzekucija.
Đuro Golubović bio je profesor geografije u konjičkoj gimnaziji, njegova supruga Vlasta nastavnica. Njihovi sinovi, Petar i Pavle, imali su sedam i pet godina. Iz stana u naselju Orašje II izveli su ih naoružani pripadnici Interventnog voda Stanice javne bezbjednosti Konjic. Odvezli su ih izvan grada, postrojili uz rijeku i ispalili rafal. Ono što se desilo nakon tog prvog rafala nadrasta uobičajenu hronologiju ratnog užasa i ulazi u sferu čiste, nepatvorene jeze. Sedmogodišnji Petar Golubović nije pogođen. Pao je između tijela oca, majke i mlađeg brata, čekajući da se ubice udalje. Kada je nastala tišina, dječak je ustao i kroz mrak krenuo pješke nazad prema gradu, tražeći spas.
Stigao je do policijskog punkta u Polju Bijela. Tamo su sjedili ljudi u uniformama. Umjesto zaštite, Petar je na tom punktu dobio presudu. Policajci su radiovezom obavijestili istu onu jedinicu koja je sat ranije izvršila strijeljanje da imaju “preživjelog svjedoka”. Krvnici su se vratili, preuzeli sedmogodišnje dijete, odveli ga na lokalitet Begin vir i tamo ga hladnokrvno ubili.
Kantonalni sud u Mostaru je 25. jula 2000. godine proglasio krivim Miralema Macića, Adema Landžu i Jusufa Potura za ubistvo porodice Golubović. Macić i Landžo osuđeni su na po 12 godina zatvora, a Potur na devet. Jedan od bizarnijih detalja ovog slučaja jeste da se Macić neposredno nakon zločina uselio upravo u stan porodice koju je likvidirao.
Tijela Đure, Vlaste i Pavla pronađena su ubrzo nakon zločina, dok je lokaciju Petrovog tijela otkrila istraga tek kada su počinioci progovorili. Sahranjeni su na pravoslavnom groblju Musala u Konjicu. Zvanične opštinske i kantonalne vlasti decenijama su ignorisale ovaj zločin. Inicijative da Petar i Pavle dobiju ulicu, park ili trg u centru grada, gdje su rođeni i odakle su odvedeni, godinama nailaze na administrativnu tišinu i političke kalkulacije. Službena politika sjećanja u Konjicu odlučila je da se ovaj zločin ne uklapa u poželjan ratni narativ.
Suočen sa zidom institucionalnog zaborava, prvi komšija porodice Golubović Anis Kosovac odlučio je djelovati sam. Na samom ulazu u pravoslavno groblje Musala, na vlastitoj zemlji i o svom trošku, podigao je monumentalnu spomen-kapiju od kovanog željeza.
Lijevo od kapije, na kamenom zidu, postavio je crnu mramornu ploču s uklesanim likovima dvojice dječaka koji, zagrljeni i okrenuti leđima, hodaju u vječnost.
“Bili su mi komšije, pa kad neće Opština, sramota je da neko to ne postavi. Dvoje djece – pet i sedam godina, neko ubije i onda svi šute. Šuti režim za čije vladavine su djeca ubijena. Taj režim i sad vlada. Prestrašno je kad neko ubije djecu. Kako nije strašno da ti dođe neko navečer, izvede te i ubije dvoje djece. U tvom gradu ubijeno dvoje djece. Strahota jedna”, kazao je još 2018. Kosovac za DW.
U toj jednoj rečenici sabijeno je više elementarnog morala nego u svim službenim strategijama i fingiranim govorima o pomirenju koji su prohujali ovom zemljom. Njegov stid je privatan, ali je lekcija javna i apsolutna.
Petar i Pavle Golubović nisu tema za prepucavanje nacionalnih tabora, niti smiju postati valuta u postratnim kusuranjima. Oni nisu simbol zato što su pripadali jednom narodu; oni su opomena zato što su bili djeca. A društvo koje pred humkama petogodišnjaka i sedmogodišnjaka prvo provjerava krvna zrnca i ime Boga kojem su se njihovi roditelji molili, odavno je potpisalo kapitulaciju pred istom onom logikom koja je te dječake i odvela u smrt.
Krucijalno je postaviti granicu preko koje se ne prelazi: sjećati se Petra i Pavla ne znači oduzimati bol drugima. To nije negiranje tuđih grobova, niti je pokušaj uspostavljanja monstruozne hijerarhije stradanja u kojoj se vaga čija je suza teža. Svako dijete ubijeno u ovoj zemlji – bez obzira na geografiju, ime ili stranu – ostavlja istu, neizmjenjivu prazninu. Ovdje se ne radi o prebrojavanju žrtava, već o odbijanju one najperfidnije i najopasnije navike naših prostora: da se vlastita pravednost i čistoća dokazuju prisilnim zaboravom i tuđom šutnjom.
Ova priča ne podnosi patetiku niti trpi jeftine politizacije. Njen užas je previše čist i ogoljen da bi mu trebali pridjevi. Dovoljna su imena: Đuro, Vlasta, Petar, Pavle. Dovoljna je toponimija jednog posrnuća: Konjic, Spiljani, Polje Bijela, Begin vir. I dovoljna je ta jedna, nepojmljiva istorijska činjenica da je jedno sedmogodišnje dijete jednom preživjelo strijeljanje, pobjeglo iz naručja smrti i došlo među žive, tražeći zaklon pod uniformom zakona – da bi ga ti isti ljudi ponovo predali dželatima.
Sve poslije toga više nije stvar politike, nacije ili rata. Sve poslije toga je isključivo pitanje lične i kolektivne savjesti. Ili je imamo, ili je nemamo.
